„Knez Miškin šahovskog carstva“
O životu i stvaralaštvu majstora Seleznjeva
VLADIMIR NEJŠTADT, VLADIMIR PAK
Donjeck 2007.
Glava 7.
Daleko od otadžbine
Nepokolebljivi ljubitelj šaha na obalama Sene i Neve
U duboku jesen 1920. godine, jedne hladne i vlažne noći, mučen sumnjama, prešao je Rubikon, ili tačnije – prešao preko Dnjestra, visok i mršav muškarac od 35 godina. Zvao se Petar Potemkin. Njegovo ime nekada je s divljenjem izgovarala petrogradska boemija. I ne samo ona.
Sve što se o njemu pisalo u sovjetsko doba, kao o najboljem satiričarskom pjesniku časopisa Satirikon uz Sašu Crnog, uglavnom se svodilo na sljedeće: stvarao je ironične svakodnevne slike u žanru malograđanske romanse, bio autor komedija i pozorišnih komada, rukovodilac književnog kafea „Pas lutalica“, a u emigraciji je prevodio Šamisoa i češke pjesnike… Samo usput se pominjalo da je volio šah. A međutim, to nije bila obična sklonost, već trajna strast koja ga nije napuštala doslovno do posljednjeg daha, njegova labudova pjesma: umro je ne dovršivši roman o sudbinama šahista.
Ta tema mu je bila naročito bliska i kao navijaču, prijatelju i rivalu (da, da!) samog Aleksandra Aljehina.
Preselivši se početkom dvadesetih godina iz Rumunije u Prag, Potemkin je postao jedan od osnivača šahovskog kluba imena Aljehina u „Novoj emigrantskoj Atini“ (kako su tada nazivali čehoslovačku prijestonicu). Budući svjetski prvak posjetio ga je u maju 1923. godine i „osveštao“ simultankom na 31 tabli. Velemajstor je dobio 20 partija, osam završio remijem, a tri izgubio. Jedan od poraza nanio mu je upravo Potemkin, koji je još početkom vijeka stekao prvu kategoriju na petrogradskim turnirima. Usput, bio je član Petrogradskog šahovskog saveza i bio zadužen za obezbjeđivanje šahovske opreme.
Dvije godine kasnije Aljehin mu se sjajno revanširao u Parizu tokom svog rekordnog simultanog nastupa naslijepo na 28 tabli. Ta partija s Potemkinom, u kojoj bijeli top, poput brzog krilnog napadača, probija protivničku odbranu duž „a“ linije, uz kasnije „prskanje šampanjca“ u centru table, smatra se jednom od Aljehinovih besmrtnih partija.
Godinu dana ranije Potemkin, koji se nastanio u Parizu, aktivno je učestvovao u osnivanju Međunarodne šahovske federacije. U početku je ona nosila naziv FIE. Skraćenica FIDE usvojena je godinu dana kasnije, na kongresu u Cirihu, na inicijativu Italijanske šahovske federacije, jer ta četiri slova – FIDE – čine latinsku riječ sa srećnim predznakom.
Za prvog predsjednika FIE izabran je Holanđanin Aleksandar Rueb (pokazao se kao dugovječni predsjednik, jer je FIDE vodio punih četvrt vijeka), ali glavni tvorac svjetske šahovske federacije bio je Francuz Pjer Vensan (1878–1956), tada član Francuskog nacionalnog olimpijskog komiteta.
…Godine 2000. šah je proglašen olimpijskim sportom i činilo se da će se velika igra, koja je prije hiljadu godina „uzletjela“ iz plodne doline velikog Ganga, svakog časa naći u programu Olimpijskih igara. To se, međutim, nije dogodilo.
A ipak, šah je imao odličnu priliku da postane olimpijska disciplina još sredinom dvadesetih godina! Od 12. do 20. jula 1924. ljubitelji šaha (upravo amateri, a ne „profesionalni šahisti“ koji su za nastupe na turnirima primali novac) nadmetali su se u svečanoj sali pariske gradske skupštine. Bio je to nezvanični turnir održan u okviru Ljetnjih svjetskih olimpijskih igara koje su tih dana organizovane u francuskoj prijestonici.
Pjer Vensan bio je u prijateljskim odnosima sa svojim velikim imenjakom, baronom Pierre de Coubertin, ocem-osnivačem modernih Olimpijskih igara i prvim predsjednikom International Olympic Committee od 1896. do 1916. godine. Potom je, nakon trogodišnje pauze, ponovo stao na čelo MOK-a, doduše nakratko.
Da Kuberteren nije podnio ostavku 1925. godine, ko zna – možda bi energični Vensan uspio da „progura“ olimpizaciju šaha, oslanjajući se na podršku svog izuzetno uticajnog sunarodnika. Njegovom nasljedniku, Belgijancu Henri de Baillet-Latour, Vensanova ideja, međutim, nije bila nimalo po volji…
Usput, na tom nezvaničnom olimpijskom šahovskom turniru u julu 1924. godine nastupili su i ruski šahisti emigranti: Viktor Kan (ovo ime već je pomenuto u prvom poglavlju; zajedno sa Aleksejem i Petrom Seleznjevim spadao je među najjače prvokategornike Moskovskog šahovskog kružoka), izvjesni Mordvinov i Petar Potemkin. Upravo od njih je, inače, predložen moto:
„Svi smo jedna porodica“ (Gens una sumus na latinskom),
koji je od tada ispisan na zastavi FIDE.
Još jedna malo poznata činjenica: glavni sudija tog turnira bio je Aleksandar Aljehin, koji se takođe nastanio u Parizu. Potajno je, vjerovatno, navijao za svoje sunarodnike, ali su snage bile isuviše nejednake. Tako je reprezentaciju Holandije predvodio niko drugi do Maks Eve, a među učesnicima su bili i tada poznati evropski majstori poput Belgijanca Edgard Colle i Čeha Karel Hromádka.
U ekipnom plasmanu prvo mjesto osvojila je Čehoslovačka sa 31,5 poena, ispred Mađarske I Švajcarske. Ukupno je učestvovalo 18 reprezentacija, a emigrantska selekcija Rusije zauzela je pretposljednje mjesto sa 4,5 poena (iza nje je ostala samo Jugoslavija).
Latvijac Hermanis Matisons, koji je ostvario najbolji pojedinačni rezultat na tom olimpijskom turniru, proglašen je svjetskim prvakom među amaterima.
Sve te vijesti iz Pariza živo su se komentarisale u kuloarima Trećeg svesaveznog šahovsko-damskog kongresa (podsjećam, održan je ubrzo nakon Turnira nacija, u avgustu 1924. godine). Stav organizatora tog velikog skupa, na kojem su donesene sudbonosne odluke za sovjetski šah, bio je nedvosmislen: ne treba imati nikakva posla s Ruebom, Vensanom i ostalima, jer je FIE bila isključivo buržoaska organizacija, sluškinja intelektualne elite omraženog kapitalističkog svijeta.
Posebno oštro protiv nove svjetske šahovske federacije istupao je Vasily Russo, koji je postao gorljivi boljševik. On je negodovao zbog toga što je FIE dopustila nastup na Turniru nacija trojici ljudi koji su, po njegovom mišljenju, izdali Rusiju i imali drskosti da igraju pod zastavom carskog režima koji je ruski proletarijat svrgnuo s vlasti.
Seleznjev svoje mišljenje nije iznosio naglas – bilo je dijametralno suprotno. Isti taj Ruso bio je najuticajniji čovjek u Moskvi; trebalo je biti budala pa raspravljati se s njim o političkim pitanjima!
S Viktorom Kanom, gotovo vršnjakom (rođenim 1889. godine), ušao je u Moskovski šahovski kružok u isto vrijeme. Odigrali su hiljade partija – ozbiljnih, prijateljskih, pa i onih u opkladu. U proljeće 1914. njemu i Kanu pripala je čast da prate Hozé Raúla Kapablanku na putovanju u Serpuhov.
Tada su se zaista lijepo proveli u društvu zgodnog Kubanca, u kojeg su se i Moskovljanke i djevojke iz Serpuhova zaljubljivale na prvi pogled…
U Tribergu mu je neko javio da je Viktor napustio Rusiju, otišao u Kopenhagen i osvojio prvenstvo Danske. U Pariz se Kan, čini se, preselio oko 1920. godine.
Petja Potemkin… Igrao je nešto slabije od Kana, a upoznali su se na petrogradskom turniru 1909. godine. Petar je takođe otputovao na turnir u Manhajmu 1914. godine – ali kao navijač.
…
U septembru 1926. Seleznjeva je iz Harkova telefonom pozvao Aleksej Aljehin:
— Potemkin je umro. Srčani udar.
Ruski šahovski klub u Parizu nazvan je njegovim imenom.
Da li je Seleznjev tada mogao i pomisliti da će četvrt vijeka kasnije i njega samog sudbina, ta hirovita varalica, odvesti u Francusku?
(Sutra poslednji nastavak)