Odlomak iz članka majstora šahovske kompozicije (studija) i doktora istorije umjetnosti A. S. Gurviča (1897–1962).
Pogled na umjetnost šahovske studije
Umjetnost nastaje tokom vjekova. Rađajući se u primitivnom obliku, ona zatim, u borbi za opstanak i braneći svoju osobenost, stiče specifična obilježja, svoju strukturu, produbljuje se, usložnjava, izgrađuje vlastite zakone i, jednom riječju, prolazi put evolucije koji je, ako se poslužimo biološkom terminologijom, pretvara iz jednostavne ćelije u složen organizam. Tako su se, na primjer, iz religioznih strahova pračovjeka, preko idolopoklonstva, misterija i narodnih svetkovina, rađali drama i pozorište.
U borbi za unutrašnje zakone svog „života“ odvijao se i proces nastanka šaha. Tokom tog razvoja mijenjala su se svojstva figura, odnosi njihovih snaga, pojavljivale su se nove finese (pat, uzimanje u prolazu i tako dalje), a oblikovali su se i karakteri „ličnosti“ koje djeluju na šahovskoj tabli.
Šahovske figure su izrazite individualnosti. Svaka od njih ima svoj karakter, svoj vidokrug, svoj način kretanja, svoj ritam i tempo života, svoj odnos prema stvarnosti koja je okružuje. Jedne su pravolinijske, druge vijugave; jedne su kratkovide, druge dalekovide; jedne su potpuno oblikovani, zaokruženi karakteri, dok druge imaju perspektivu razvoja, rasta i kvalitativnog preobražaja (pijuni).
Što su u partiji ili kompoziciji jasnije izraženi likovi tih individualnosti, to je djelo dublje i umjetnički vrednije, jer se tek tada događaji na tabli ispunjavaju istinskom dramatičnošću.
Šah je uopšte blizak drami. Prije svega, povezuje ih element borbe. I u jednom i u drugom slučaju riječ je o borbi dva principa, o sukobu suprotstavljenih snaga koje predstavljaju dvije neprijateljske grupe aktera. Ta je srodnost posebno izražena između drame i šahovske studije. Na pozornici šahovske table može se pronaći i žanrovska raznovrsnost drame. Ovdje se često odigravaju istinske tragedije, ovdje se mogu sresti komične situacije, oštri i poučni primjeri paradoksalnih replika i čitavih dijaloga, čitave epopeje, ali i sitne, zanimljive epizode.
Ove analogije nijesu samo spoljašnje. Kao i u dobroj drami, ni u dobroj šahovskoj studiji nema statista, nema nepokretnih, mrtvih figura koje pasivno učestvuju u razvoju događaja.
Tok događaja ne određuju slučajni položaji, već sukobljeni karakteri, čija organska borba dovodi do ovakvih ili onakvih pozicija.
Borba snaga ne smije biti gruba i divlja, nalik tuči ili tupoglavom udaranju čelom o zid. Ona mora biti gipka, dalekovida i dovitljiva. Sukobljene strane ne treba da predstavljaju bezličnu sivu masu, već jasno profilisane individualnosti koje se razvijaju.
Svaka pojedinačna figura mora ispoljiti maksimum mogućnosti koje su u njoj sadržane. Što više aktivnosti, upornosti, dovitljivosti, otpora, požrtvovanosti i spremnosti na žrtvu! Međutim, te aktivnosti i postupci ne smiju biti samostalni i nepovezani, već usklađeni i takvi da se međusobno dopunjuju.
Trenutak krize mora se postepeno razvijati, a ne biti već sadržan u početnoj poziciji studije, čije rješenje odmah počinje raspletom. Početni raspored snaga ne treba još ništa da nagovještava. On mora biti realan, prirodan i što udaljeniji od završnice. U sebi treba da krije mir i tišinu. Tišinu u kojoj su skrivene električne sile nadolazeće oluje.
Sve što je rečeno daje šahovskoj kompoziciji život i organsku cjelovitost, ispunjava je ne samo idejnim sadržajem i intelektualnom dubinom već i snagom emocionalnih, čulnih slika.
Savršeno sam svjestan da izložena načela ni izdaleka ne obuhvataju čak ni opšte principe koje bi trebalo da razvijemo kao polazište za naš dalji stvaralački rad. S druge strane, jednako mi je jasno da je čak i ove zahtjeve koje sam postavio teško u potpunosti ostvariti u jednom djelu.
Ipak, moramo nastojati da, u skladu sa svojim sposobnostima i talentom, savladamo te teškoće. Svako ko bude išao linijom manjeg otpora, ko bude zanemarivao zakone šahovskog života umjesto da se trudi da ih upozna, neminovno će uniziti ovu umjetnost, lišiti je života i svesti drhtavu dramu na mehanički trik koji može izazvati čuđenje, ali nikoga ne može ni potresti ni duhovno obogatiti.
ŠAH I DAME U RADNIČKOM KLUBU („64“)
1932. godina