Juriš na šahovske visine
SVJETSKI PRVAK — GRAĐANIN SOVJETSKOG SAVEZA (nastavak)
Šahovski svijet prvi put je čuo ime Botvinika 1925. godine, kada je četrnaestogodišnji učenik iz Lenjingrada briljantno pobijedio Kapablanku na simultanci. Već dvije godine kasnije, talentovani mladić našao se među učesnicima prvenstva zemlje. Nastupajući na turniru na kojem su igrali svi najjači majstori Sovjetskog Saveza, Botvinik osvaja nagradno mjesto i stiče titulu majstora. Još četiri godine kasnije osvaja prestižnu titulu najboljeg šahiste države. Postati šampion SSSR-a sa dvadeset godina — to prije njega nije uspjelo nijednom sovjetskom šahisti!
Možda nije toliko sama ubjedljivost pobjeda zadivljavala kod ovog novog šahovskog talenta. Poznavaoce je više iznenađivao njegov nov pristup turnirskom režimu — izuzetna disciplina, gotovo sportski rigorozno ponašanje tokom priprema i samog takmičenja, kao i dubok psihološki pristup svakoj partiji. To je bilo nešto novo za šahiste starije generacije, koji su relativno malo pažnje posvećivali sportskoj strani takmičenja. Upravo toj važnoj osobini Botvinika učile su se sve naredne generacije sovjetskih majstora. Ona je u velikoj mjeri pomogla našim šahistima da ostvare tako značajne pobjede na međunarodnoj sceni.
Kasnije mi je često polazilo za rukom da zajedno sa Botvinikom učestvujem na turnirima i da izbliza upoznam njegov režim tokom takmičenja. Kod njega je sve bilo promišljeno, predviđeno i pažljivo isplanirano. Čak je i rutu svojih šetnji prije partije Botvinik temeljno proučavao i birao tako da na putu ima što više svježeg vazduha i prijatnih pejzaža.
Jednom sam u Groningenu 1946. godine pokušao da tokom šetnje skrenem negdje u stranu.
— Ne idete tim putem, — rekao je Botvinik, uhvativši me pod ruku, — treba šetati uz obalu. — I poveo me putem svojih svakodnevnih šetnji.
Pored novih metoda pripreme za turnire, Botvinik je još od ranih dana svojih nastupa pokazivao izuzetno ozbiljan odnos prema šahu. On je šah proučavao kao nauku, temeljno i detaljno analizirajući i šeme otvaranja, i tipične pozicije središnjice, i završnice. Upravo su od Botvinika naši majstori naučili da dubinski razumiju šahovsku umjetnost — upravo je on uveo strogo naučni pristup, koji je predstavnicima sovjetske šahovske škole omogućio dubinu stvaralačkih zamisli.
Uporedo sa strašću prema šahu, Botvinik je obavljao ogroman rad na polju elektrotehnike, školovao se za inženjera elektrotehnike i bavio se naučno-istraživačkim radom. Nakon odbrane disertacije 1937. godine dodijeljeno mu je zvanje kandidata tehničkih nauka, a kasniji rad u laboratoriji omogućio mu je da objavi djelo za koje je dobio i titulu doktora tehničkih nauka.
Sveobuhvatno proučavanje šahovskog stvaralaštva, stroga disciplina i pravilna priprema omogućili su Botviniku da u kratkom roku ostvari izuzetne rezultate. Godine 1935. dijeli prvo i drugo mjesto na velikom turniru svjetskih šahovskih zvijezda u Moskvi. Već naredne godine ponavlja uspjeh u Notingemu, gdje ovaj put osvaja prvo mjesto zajedno sa Kapablankom. Ovi briljantni rezultati učinili su da šahovski svijet sovjetskog šampiona smatra jednim od glavnih kandidata za titulu svjetskog prvaka. Upravo tada Botvinik započinje pregovore o meču sa Aljehinom.
Pokojni svjetski šampion visoko je cijenio talenat Botvinika, smatrajući njegova prava na meč neospornim. Ipak, igrom sudbine, izuzetno zanimljiv susret ova dva velika predstavnika domaće šahovske škole nikada nije održan. Godine 1935. Aljehin je izgubio meč za titulu svjetskog prvaka od Evea, a tek dvije godine kasnije uspio je da je povrati. Tada su započeli konkretni pregovori o njegovom meču sa Botvinikom. Oni su se već bližili kraju, ali je 1939. godine izbio Drugi svjetski rat. Tek početkom 1946. godine sovjetskom šampionu ponovo je pošlo za rukom da uputi izazov Aljehinu i dobije njegov pristanak za susret. Međutim, iznenadna smrt Aljehina spriječila je njihov meč.
Poslije smrti svjetskog šampiona, pitanje titule najjačeg igrača trebalo je da riješi Međunarodna šahovska federacija. Na njenim kongresima vođene su brojne rasprave i iznošeni različiti prijedlozi.
— Ako je svjetski šampion umro, njegova prava prelaze na bivšeg šampiona — govorili su jedni i predlagali da se Eve proglasi prvakom svijeta.
— Ne — protivili su se predstavnici Sjedinjenih Država. — Tu je i Reševski. Eve treba da dokaže svoju nadmoć nad njim. — I predlagali su meč Eve–Reševski, čiji bi pobjednik dobio titulu najboljeg na svijetu.
Ipak, objektivni poznavaoci šaha tvrdili su da postoji samo jedan pravi način da se odredi novi svjetski šampion — organizovati takmičenje najjačih šahista i pobjednika tog turnira proglasiti prvakom svijeta.
Ulazak sovjetske šahovske organizacije u FIDE ubrzao je rješavanje ovog pitanja. Kongres 1947. godine donio je odluku da se naredne godine organizuje turnir-meč sa šest učesnika: tri sovjetska šahista — Botvinik, Keres i Smislov, zatim holandski velemajstor Eve i dva američka velemajstora — Reševski i Fajn. Odlučeno je da se turnir igra u dvije etape: prva u Hagu, druga u Moskvi. Vrijeme održavanja bilo je od marta do maja 1948. godine. Trojica najboljih sovjetskih velemajstora započela su pripreme.
Otprilike mjesec dana prije početka prvenstva svijeta saopšteno mi je da su sovjetski učesnici predložili moju kandidaturu za zamjenika glavnog sudije meč-turnira. Nekoliko dana kasnije predstavnici sovjetske šahovske organizacije otputovali su u Hag kako bi zajedno sa holandskim organizatorima utvrdili program i definisali uslove za održavanje prvog, haaškog, i drugog, moskovskog dijela takmičenja.
U Hagu smo saznali da je od učešća u meč-turniru odustao Ruben Fajn. Ovaj talentovani šahista je prije rata ostvario nekoliko velikih pobjeda na najjačim međunarodnim turnirima. Međutim, uslovi života u SAD-u, gdje se šahu poklanjalo malo pažnje, natjerali su ga da nakon rata odustane od takmičenja i posveti se isključivo nastavničkom radu. Nakon njegovog odustajanja odlučeno je da se, zbog smanjenja broja učesnika na pet, poveća broj partija između svakog para igrača — umjesto četiri, igralo se po pet partija.
Iako se broj učesnika smanjio, poteškoće time nisu bile uklonjene. Postojao je dogovor potvrđen od strane FIDE da se na meč-turniru igraju tri partije sedmično. Međutim, sprovesti ovu odluku pokazalo se veoma teškim. Prije svega, holandski organizatori, koji su finansirali prvi dio takmičenja, zahtijevali su da nedjelja obavezno bude slobodan dan. S druge strane, Reševski iz vjerskih razloga nije mogao da igra od zalaska prve zvijezde u petak do pojave nove zvijezde u subotu uveče. To je značilo da Reševski ne može igrati dva večernja termina sedmično. Iz ovog „začaranog kruga“ izašlo se tek uoči prvog kola, kada je sama potreba da turnir počne učinila sve strane spremnijim na kompromis. Tek tada je sastavljen konačan i obavezujući raspored.
(Nastaviće se)
