V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
OBRNUTI MAT, ili kiperganj (od franc. qui perd gagne — „ko gubi, pobjeđuje“).
To je originalna forma tzv. bajkovite šahovske kompozicije. Za razliku od običnih šahovskih zadataka, ovdje jedna strana (najčešće bijeli) primorava protivnika da joj u određenom broju poteza da mat.
Takva igra „na obrnuti mat“ omogućava ostvarenje ideja koje su neizvodive u zadacima uobičajenog tipa. Naravno, sastavljanje kiperganja zahtijeva veliku maštu i snažne analitičke sposobnosti.
Prvi pokušaji stvaranja takvih kompozicija javljaju se još u 13. vijeku. Kasnije su ih sastavljali modenski majstori Ercole del Rio, Giambattista Lolli i Domenico Ponziani.
Kao punopravni žanr šahovske kompozicije, zadaci obrnutog mata priznati su sredinom 19. vijeka, kada su se njima bavili Alexander Petrov, Henry Bolton, Otto Oppen, William Shinkman, James Brown i drugi.
U isto vrijeme objavljena su i prva istraživanja metoda sastavljanja ovakvih problema (Carl Jaenisch, 1859–1861).
Pred nama je kompozicija Aleksandra Petrova, poznatog po sastavljanju teških višepoteznih kiperganja. Ona je bila posvećena autoru romana Igrač, piscu Nikolai Akhsharumov.
Aleksandar Petrov, 1860
Obrnuti mat u 13 poteza
1. Kh6+ Se5
2. Te4+ Kd5
3. T:e5+ Kd4
4. Te4+ Kd5
5. Df7+ Kd6
6. De7+ Kd5
7. Dd7+ Sd6
8. Te5+ Kd4
9. c3+ L:c3
10. Sb5+ L:b5
11. Da7+ T:a7
12. Th5+ Tg7
13. Sf5+ S:f5×
U 20. vijeku kompozicije obrnutog mata dobile su puna „građanska prava“: održavani su konkursi za njihovo sastavljanje, kao i svjetska prvenstva u šahovskoj kompoziciji. Ove kompozicije zauzimaju značajno mjesto u odjeljku „bajkovitog šaha“ u FIDE publikacijama poznatim kao „FIDE albumi“.
U jednom od njih (za 1980–1982) objavljen je, na primjer, sljedeći zadatak njemačkog kompozitora M.Kellera, koji je dobio prvu nagradu na konkursu berlinskog časopisa Schach.
M. Keller, 1982
Obrnuti mat u 3 poteza
1. Lc1! (prijeti 2. De3+ f:e3 3. d:e3+ L:e3×)
Varijante:
• 1… g6 2. De4+ K:e4 3. Tc4+ Ld4#
• 1… g5 2. De5+ K:e5 3. Lb2+ Ld4#
OGDESTEJN (Agdestein) Simen (r. 1967) — prvi norveški velemajstor.
Jedan od najboljih tehničkih igrača svjetskog fudbala, Holanđanin Johan Cruyff, jednom je rekao da svaki fudbaler treba da zna da igra šah. Međutim, postići profesionalni nivo i u jednom i u drugom sportu prvi put je uspjelo upravo Simenu Agdesteinu.
On je već sa 15 godina igrao za reprezentaciju Norveške na šahovskoj olimpijadi i postigao najbolji rezultat na četvrtoj tabli — 9 iz 12.
Iste godine Simen Agdestein postao je prvak Norveške, pobijedivši u dodatnom meču Bernta Tillera rezultatom 3:1.
Sa 18 godina Agdestejn je učestvovao na međuzonskom turniru u Meksiku, gdje je podijelio 6–7. mjesto među 16 učesnika.
„Ovaj turnir“, rekao je Simen u intervjuu novinarima, „bio je za mene dobra vakcina protiv uobraženosti… Jer sam nesvjesno počeo sebe da smatram predstavnikom svjetske šahovske elite. A to još uvijek nije tako.“
Upravo tada Simen je shvatio da je došlo vrijeme da se opredijeli za jedno od dva omiljena zanimanja. Odlučio je da napusti fudbalsku karijeru i posveti život borbama na šahovskoj tabli sa 64 polja.
Ubrzo su došli i novi uspjesi. 1991. godine, zajedno sa nacionalnim prvenstvom u Norveškoj, održan je trenažni meč Agdestejna sa bivšim svjetskim prvakom Anatolijem Karpovom.
U prvoj partiji pobjedu je odnio norveški velemajstor.
U drugoj partiji izgubio je od slavnog protivnika, ali su naredne dvije, poslije naporne borbe, završene remijem.
Konačan rezultat bio je za njega častan — 2:2.
O’KELI (O’Kelly) Alberik (1911–1980) — belgijski velemajstor, svjetski prvak u dopisnom šahu (1959–1961) i šahovski teoretičar.
Sa 25 godina grof Albéric O’Kelly de Galway dobio je novu počasnu titulu — prvaka Belgije.
A već sljedeće godine odigrao je svoju čuvenu „besmrtnu“ partiju.
Devos — O’Kelli
Belgija, 1937.
1… Qf2+!!
2. K:f2 Ng4+
3. Kf3 e4+!
4. K:e4 Ndf6+
5. Kf3 Ne5+
6. Kf2 Nfg4+
7. Kg1 Be3#
Sedmostruki prvak zemlje i učesnik 8 šahovskih olimpijada, Albéric O’Kelly de Galway je tokom tri decenije (1936–1968) odigrao oko 100 međunarodnih turnira, a na 25 od njih izašao kao pobjednik.
Među tim uspjesima su pobjede na turnirima u:
- Beverwijk i Leiden (1946)
- Dortmund (1951)
- Bognor Regis (1954, 1955, 1956, 1960, 1961)
- Paris (1965, 1966)
- Palma de Mallorca (1965).
U istom periodu velemajstor O’Kelli s velikim interesovanjem igra dopisni šah, a na 3. svjetskom prvenstvu u dopisnom šahu (1959–1961) nadmašio je sve rivale i osvojio titulu svjetskog prvaka.
Uvijek urednog i korektnog grofa Alberika O’Kellija često su pozivali da sudi najprestižnija takmičenja. Bio je glavni arbitar mečeva za svjetsko prvenstvo 1966. i 1969. godine, kao i ekipnog prvenstva Evrope 1977.
Među njegovim teorijskim otkrićima poznat je i sistem razvoja u Sicilijanskoj odbrani:
1.Nf3 a6
2.e4 c5
OLAFSON (Olafsson) Fridrik (r. 1935) — islandski velemajstor i kandidat za svjetsku titulu.
Sa 16 godina Fridrik je prvi put postao najjači šahista Islanda, osvojivši državno prvenstvo 1952. Već naredne godine pobijedio je na prvenstvu sjevernih zemalja, a na svjetskom juniorskom prvenstvu zauzeo je treće mjesto.
Brzi napredak mladog majstora objašnjavao se ne samo talentom, već i velikom zahtjevnošću prema samom sebi i dobrom sportskom pripremom.
„Moj šahovski idol u djetinjstvu bio je Hoze Raúl Kapablanka“, priznao je Fridrik u jednom intervjuu.
1955. godine Friðrik Ólafsson dijeli 1–2. mjesto na turniru u Hastingsu, a naredne godine je pobjednik međunarodnog takmičenja u Reykjaviku.
Sjajan uspjeh postiže 1957. godine u meču protiv iskusnog argentinskog velemajstora Guillermo Pinheiro: +4, -0, =2.
Već naredne godine dobija najvišu šahovsku titulu — velemajstora.
Krajem 1950-ih, Olafsson učestvuje u takmičenju za svjetsko prvenstvo. Prolazi zonski i međuzonski kvalifikacioni ciklus, i dobija pravo da igra u turniru kandidata (1959).
Tokom turnira dvaput pobjeđuje Paula Keresa i Tigrana Petrosjana, čime im uskraćuje šansu da nastave borbu za svjetsku titulu u tom ciklusu.
Olafsson — Petrosjan
Bled, 1959
17.e4! dxe4 18.Nxe4 Qf4 19.d5! Qxe4 20.dxe6 Rd8! 21.exf7+ Kxf7 22.Qe1 Kf8 23.Rc4 Qe8 24.Rac1 Ne5 25.Re4 Nxf3+ 26.Bxf3 Qf7 27.Re3 Bf4 28.Bxa8 Bxe3 29.fxe3 Rxa8 30.Qg3 Kg8 31.Rxc7 Qf6 32.Qf2 Qe5 33.Rd7 Re8 34.Rd3 Qe4 35.Qc2 Kh7 36.Qd1 Re6 37.Rc3 Rg6 38.Qc2 Qxc2 39.Rxc2 Rd6 40.Kf2 Rd3 41.Kf3 Rb3 42.Ke4 a5 43.Kd4 g5 44.e4 Kg7 45.Rf2 Rb4+ 46.Kd5 Rxa4 47.e5 Ra1 48.e6 b5 49.e7 Rd1+ 50.Kc6 Re1 51.Kxb5 Re5+ 52.Ka4 Rxe7 53.Kxa5 Ra7+ 54.Kb4 Ra8 55.b3 h5 56.Kc5 Rc8+ 57.Kd6 Rd8+ 58.Kc6 Rc8+ 59.Kd7 Rc1 60.Rb2 Rh1 61.b4 Rxh2 62.b5 Rh1 63.b6 Rd1+ 64.Ke6 Rd8 65.b7 Rb8 66.Kf5 1–0
Među najboljim sportskim rezultatima Ólafssona u narednim godinama su: 1. mjesta u Rejkjaviku (1972. i 1976.) i Vajk-an-Zee-u (1976.), 3. mjesto u Los Anđelesu (1963.), kao i 1. mjesto na prvoj tabli tima Islanda na Svjetskoj olimpijadi 1962. sa rezultatom 14 od 18 poena.
Po struci pravnik, Ólafsson je 1978. izabran za četvrtog predsjednika FIDE u istoriji, na ovom zahtjevnom položaju ostao je četiri godine, ne prekidajući učešće na turnirima.
(Nastaviće se)