Achilleas Zographos
2017
6
Tehnologija, muzika i šah
„U izvjesnoj mjeri, ovaj meč predstavlja odbranu čitave ljudske rase. Računari igraju ogromnu ulogu u društvu. Oni su svuda. Ali postoji granica koju ne smiju preći. Ne smiju zakoračiti u oblast ljudske kreativnosti. To bi ugrozilo postojanje ljudske kontrole u oblastima kao što su umjetnost, književnost i muzika.“
— Gari Kasparov, povodom svog meča sa IBM-ovim monstruoznim Deep Blue računarom.
Neko bi mogao izraziti skepsu prema Kasparovljevim brigama. Ipak, interesovanje za pitanja vještačke inteligencije (AI) djeluje veoma veliko. Poglavlje 25 posvećeno je Ludwigu, kompjuterskom programu koji kombinuje šah i muziku. Kako navode njegovi tvorci, šah je povezan sa komponovanjem muzike zato što se muzika može programirati na veoma sličan način kao i šah.
Muzika i šah su oblasti koje posebno zanimaju naučnike koji rade na razvoju vještačke inteligencije. Na primjer, dr Mohamed Azlan bin Mohamed Ikbal je malezijski informatičar specijalizovan za računarsku estetiku i računarsku kreativnost. Jedan od ciljeva Azlana Ikbala bio je razvoj računarskog modela sposobnog da prepozna, pa čak i procijeni ljepotu u šahu na način koji se uglavnom poklapa sa ljudskim vrednovanjem.
I muzičari koriste odgovarajuće softverske alate. Komponovanje muzike pomoću kompjuterskih algoritama danas je uobičajena praksa među muzičkim kompozitorima. Kako primjećuje Ričard Mos:
„[…] Istraživači u oblasti vještačke inteligencije ostvarili su ogromne pomake u računarskoj — odnosno algoritamskoj — kreativnosti tokom posljednje jedne ili dvije decenije, a naročito u muzici ti pomaci sada prodiru u stvarni svijet. AI programi proizveli su albume u različitim žanrovima. Komponovali su muziku za filmove i reklame. Takođe su stvarali ambijentalnu muziku za video-igre i aplikacije za pametne telefone. […]“
Jedan od pionira u ovoj oblasti, profesor Dejvid Koup, započeo je eksperimente u oblasti muzičke inteligencije još 1981. godine. Ovaj tekst vjerovatno najbolje sažima njegovu osnovnu tezu:
„Od ranih dana projekta Experiments in Musical Intelligence, mnogobrojna publika slušala je njegove kompozicije u stilovima klasičnih kompozitora. Ta djela su oduševljavala, ljutila, provocirala i plašila one koji su ih čuli. Ne vjerujem da će kompozitori i publika budućnosti imati iste reakcije. Na kraju krajeva, računar je samo alat kojim proširujemo sopstveni um. Muzika koju naši algoritmi komponuju jednako je naša kao i muzika nastala iz najvećih ličnih ljudskih nadahnuća.“
Činjenica je da su kompjuterski šahovski programi mnogo jači od bilo kog čovjeka, uključujući i najbolje svjetske igrače. Takođe je činjenica da kompjuterski muzički programi mogu interpretirati muzičku partituru sa savršenom preciznošću, na nivou tačnosti nedostižnom za bilo kojeg čovjeka. Nema sumnje da su kompjuterski programi izvanredni alati kako za matematičare, tako i za muzičare i šahiste.
Ipak, ostaje pitanje: da li preciznost nadmašuje inspiraciju? Zar inspiracija ne sadrži i duhovne konotacije? Može li toplina nesavršenog, a samim tim i ljudskog stvaranja, biti reprodukovana mašinom? Mogu li i kompjuterski programi biti kreativni? Kako se uopšte definiše kreativnost? Ova i mnoga druga važna pitanja nekome mogu zvučati romantično ili čak naivno. Razmišljam o njima dok uređivač teksta automatski ispravlja moje pravopisne i sintaksičke greške…
Ovo poglavlje se ovdje završava. Nadam se da su dosadašnja razmatranja bila podsticajna i korisna. Sedmo poglavlje nastaviće sa konkretnom analizom nekih od prethodno iznesenih ideja.
7
Komponente
„Melodija, harmonija i ritam neprestano utiču jedno na drugo… Nijedno muzičko djelo koje u sebi ima života ne može biti podvrgnuto samo jednom ‘konačnom’ tumačenju. Njegov život zavisi od sukoba, saradnje i neprestano promjenljive ravnoteže njegovih sastavnih sila.“
— Ralf Kirkpatrik
Sedmo poglavlje bavi se analizom komponenti muzike. Takođe, one se upoređuju sa šahom. To su:
• Vrijeme, ritam i tempo
• Melodija i kretanje
• Harmonija
• Tekstura
• Struktura
• Timbre/boja tona
7.1 Vrijeme, ritam i tempo
Ni muzika ni šah ne mogu se zamisliti bez elementa vremena. Muzika kao izvođačka umjetnost određena je unutar vremenskog okvira. Isto važi i za šah. Partija se odvija kroz vrijeme. Muzičari koriste metronom; šahisti koriste šahovski sat. Vrijeme sa sobom neraskidivo nosi ritam i tempo. Pogledajmo ih pojedinačno:
Ritam postoji svuda u životu, a njegova osnovna osobina jeste periodičnost. Pomislimo na dvadesetčetvoročasovni ciklus dana ili na redovne smjene godišnjih doba. Razumijemo organizaciju melodije kroz vrijeme. Ritam nalazimo u svim umjetnostima. Postoji arhitektonski ritam ili pjesnički metar. Ritam utjelovljujemo u plesu. Uživamo u preciznom ritmu radnje filma ili knjige. Divimo se simetriji slike ili organizovanoj asimetriji skulpture. Na kraju, umjetnošću nazivamo ono što posjeduje mjeru.
Stabilno smjenjivanje poteza između protivnika, geometrijska priroda igre, moguće postojanje poteza koji se razvijaju u periodičnosti, podjela partije na faze u skladu sa njenim razvojem kroz vrijeme (otvaranje — srednjica — završnica), kao i postepena eskalacija suprotstavljenih ideja — sve to predstavlja primjere ritmičkih elemenata u šahu.
Obično šahovska partija ili muzičko djelo imaju jednu ili više tačaka osmoze: prelomnih trenutaka u kojima se mora donijeti ključna odluka. To je svojevrsna entropija. Jedna faza počinje, razvija se i dostiže vrhunac, nakon čega započinje nova.
Kada je riječ o periodičnosti, slijedi jedno poređenje. U problemu koji je sastavio hrvatski kompozitor Nenad Petrović, niz od 23 identična poteza ponavlja se prije nego što može doći do bilo kakve promjene u poziciji.
Mat u 271 potez. Nenad Petrović, 1969.
Rješenje počinje potezima: 1. Bb1 h4 2. Ka4 Ka8 3. Ka3 Kb7 4. Ka2 Ka8 5. Ka1 Kb7 6. Ba2 Ka8 7. Kb1 Kb7 8. Kc1 Ka8 9. Kd1 Kb7 10. Ke1 Ka8 11. Bb1 Kb7 12. Kf1 Ka8 13. Kf2 Kb7 14. Ke1 Ka8 15. Kd1 Kb7 16. Kc1 Ka8 17. Ba2 Kb7 18. Kb1 Ka8 19. Ka1 Kb7 20. Bb1 Ka8 21. Ka2 Kb7 22. Ka3 Ka8 23. Ka4 Kb7.
Crni je bio primoran da već u prvom potezu pomjeri pješaka, a sada to mora učiniti ponovo nakon 24. Ka5, igrajući 24…f5. Proces se ponavlja 12 puta kako bi se pripremio teren za završni napad koji vodi do mata. Uz idealnu igru obje strane (to jest, kada obje strane igraju najbolje moguće poteze), mat se ostvaruje tek u 271. potezu!
(Nastaviće se)