Moskva 2003.
Rimljani su držali da je samo državna služba „negotium“ — posao, dok su svi drugi poslovi „otium“ — slobodno vrijeme. U Zapadnoj Evropi 1920-ih i 30-ih ova dva rimska pojma gotovo su odgovarala shvatanju društva o pravoj profesiji i šahu. Zanimljivo je da je u to vrijeme u Sovjetskom Savezu profesionalizam u šahu, koji je tamo postao uobičajen u drugoj polovini vijeka, takođe bio nov.
Postdiplomac Miša Botvinik se sjećao gorke pilule koju je morao da proguta vraćajući se u Politehnički institut nakon meča sa Florom:
„Svi postdiplomci su ispunili svoje planove, osim dvojice: jedan je bio bolestan, a drugi je pozvan… na javnu zabavu“, rekao je njegov mentor.
Takođe su iz tog vremena i šaljive stihove upućene studentu Aleksandru Kotovu — budućem velemajstoru:
„Maestro možda i ne možeš biti, ali inženjer moraš biti!“
Još u carskoj Rusiji šah je bio prilično popularan: međunarodni turniri u Petrogradu bili su važni događaji, a turneje Laskera, Kapablanke i drugih vodećih velemajstora punile su sale, iako je šah, kao i svuda tada u Evropi, bio igra prije svega viših slojeva društva.
Međutim, ogromno interesovanje za šah u SSSR-u nije se moglo objasniti samo dugom tradicijom. „A šta drugo da rade?“ — odgovarao je Aljehin na pitanje o razlozima popularnosti šaha tamo. Izolovanost zemlje od ostatka svijeta, potreba da se energija masa usmeri negde, podrška na najvišem nivou — sve je to stvorilo fenomen koji je trajao više od pola vijeka: sovjetski šah. Šah je postao politički instrument namijenjen da svijetu pokaže superiornost socijalističkog sistema. Prvo prvenstvo, osvojeno od strane Aljehina, održano je u Rusiji samo tri godine nakon uspostavljanja sovjetske vlasti.
Pored najvećih međunarodnih turnira u zemlji održavaju se stotine takmičenja različitog nivoa. Po snazi igre sovjetski majstori najprije dostižu nivo najboljih profesionalaca Zapada, a zatim ih i nadmašuju. Sovjetski Savez zapadni profesionalci koji su igrali na poznatim moskovskim turnirima nazivaju šahovnim Eldoradom. Pravi šahovski ljubitelji, željni da vide slavne majstore igre, jedva su suzdržavani konjicom milicije. Takav fenomen je na Zapadu bio poznat samo u šou-biznisu, dok su se šahovski mečevi uglavnom igrali u zadimljenim kafićima, a profesija „šahista“ izazivala je podizanje obrva i nerazumijevanje.
Prava profesionalizacija šaha dogodila se tek poslije rata. Pojavio se novi odred mladih sovjetskih velemajstora čiji je nivo igre bio toliko visok da se na posleratnim Olimpijadama razgovaralo samo o tome koliku će razliku u poenima ostvariti sovjetski tim u odnosu na drugoplasirane. Rezultat Olimpijade u Buenos Airesu (1978), kada je Mađarska uspjela osvojiti zlatnu medalju, gurnuvši Sovjetski Savez na drugo mjesto, protumačen je kao možda najveći neuspjeh u čitavoj istoriji sovjetskog šaha!
Do tada je proces profesionalizacije šaha zahvatio i druge zemlje. Ne samo reprezentacije socijalističkih zemalja, već i najjače ekipe Zapadne Evrope i SAD bile su potpuno sastavljene od profesionalaca. Usprkos tome, mišljenje Evea o šahovskom profesionalizmu ostalo je nepromijenjeno do samog kraja. Evo šta je pisao svojoj učenici Aneki Timan 1975. godine: „Pozitivno sam nastrojen prema Janovoj odluci da se rastane sa šahom kao profesijom i da većinu vremena posveti studijama na univerzitetu, i veoma sam srećan zbog njega i cijele vaše porodice. Naravno, pored glavne profesije šah će ostati u njegovom životu, ali on će prema njemu pristupati znatno manje ozbiljno nego ranije. Smatram njegovu namjeru vrlo dostojanstvenom: to će biti čin koji odaje počast ocu i zaslužuje punu pažnju. Radujem se njegovoj odluci kao vrlo povoljnoj prekretnici u karijeri Jana, u kojoj šah nije sasvim napušten.“
Mislim da se upravo takvim odnosom prema igri objašnjava Eveova odluka početkom 50-ih godina da se definitivno rastane sa igrom u turnirima, a ne samo uobičajena fraza: „Sve što prestaje da uspijeva, prestaje i da privlači.“
Period kada je Eve vodio život profesionalca bio je za njega težak. Iako je stalno radio sa O’Kellijem i Van Šeltingom, sekundanti sovjetskih učesnika meč-turnira 1948. godine otvoreno su se smijali njegovoj pripremi: Botvinik, Keres i Smislov lako su opovrgnuli njegove pripremljene šeme u otvorenom varijantu španske partije i u Meranskoj varijanti. Seanse simultanih partija, često u zadimljenim salama kafića, stalna materijalna zavisnost od šaha nije samo bila psihološki teška, nego je uticala i na opšte stanje Evea. Tokom turneje po Švajcarskoj ćerke su morale stalno stavljati led na njegove sljepoočnice, a Tajmanov se sjeća kako je tokom turnira kandidata 1953. godine supruga stalno masirala Eveu glavu dok je protivnik razmišljao o potezu. „Na tom turniru Eve je igrao ne gore od ostalih, ali, rekao bih, teže, teže nego ostali. Meni je, međutim, pobijedio, iako sam bio dvostruko mlađi. Varijantu Nimcovičeve odbrane, koja se pojavila u našoj partiji, ja sam sa Florom analizirao, kako nam se činilo, detaljno, ali Eve je opovrgnuo tu analizu, dobijajući važnu teorijsku diskusiju.“
Godine 1960, pred Olimpijadu u Lajpcigu, dobio je zadatak iz ministarstva da pripremi jak tim: holandski sportisti su na Olimpijskim igrama u Rimu nastupili loše, i šahisti su morali da održe čast zemlje. Iako je tim ušao u finale, sam Eve je igrao veoma rijetko, slabo: izgubivši od Aarona i Najdorfa, morao je privremeno da se vrati u Holandiju zbog držanja nekog predavanja. Dvije godine kasnije u Varni je igrao bolje, iako je jako strahovao da neće ponoviti fijasko iz Lajpciga, i bilo je vidljivo koliki napor ulaže u svaku partiju. To je bila njegova posljednja Olimpijada.
(Nastaviće se)