V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
LASKER Emanuel (24. decembar 1868, Berlinhen – 11. januar 1941, Njujork), drugi svjetski prvak (1894–1921).
U djetinjstvu je Emanuel pokazao neobične matematičke sposobnosti, množeći u glavi dvocifrene brojeve. Preselivši se sa 11 godina u Berlin kod starijeg brata Bertolda, koji je u to vrijeme bio student medicine i jedan od najjačih šahista Berlina, Emanuel se iznenada razbolio od malih boginja. Upravo tada ga je brat naučio da igra šah, za koji se, kako je postalo jasno nekoliko godina kasnije, pokazalo da posjeduje izuzetan talenat.
U proljeće 1886. Lasker je završio školu i upisao Filozofski fakultet Berlinskog univerziteta, a već zimi ostvario je svoju prvu pobjedu na turniru za prvenstvo kafea „Kajzerhof“, pobijedivši u svim partijama! Sljedeće godine stiče zvanje majstora pobjedom na pomoćnom turniru Njemačkog šahovskog saveza u Breslauu. Pobjede u mečevima nad poznatim šahistima toga vremena – Kurtom Bardelebenom, Jakobom Mizesom, Henrijem Berdom i Bertoldom Englišem – svrstale su 22-godišnjeg Laskera među vodeće majstore Evrope.
Veliki uspjesi koji su uslijedili u Londonu, gdje je Emanuel osvojio dvokružni turnir (1892) i dobio mečeve protiv Dž. Blekberna i G. Berda bez ijednog poraza, ulili su mu samopouzdanje i probudili ambiciozni san o osvajanju svjetske titule.
Blackburne,Joseph Henry – Lasker,Emanuel
Match +6–0=4 London (7), 07.06.1892
1.e4 e5 2.Nc3 Nf6 3.d4 exd4 4.Qxd4 Nc6 5.Qe3 g6 6.Bd2 Bg7 7.0–0–0 0–0 8.f3 d5 9.Qc5 dxe4 10.Bg5 Qe8 11.Bxf6 Bxf6 12.Nxe4 Bg7 13.Bb5 Qe5! 14.Qxe5 Nxe5 15.Ne2 a6 16.Bd3 f5 17.N4c3 Be6 18.Kb1 Rfd8 19.Nf4 Bf7 20.Be2 Nc6 21.Rxd8+ Rxd8 22.Rd1 Re8 23.Bf1 b5! 24.Nd3 Bd4 25.Ne2 Bb6! 26.b3 Kg7 27.c3 Kf6 28.Kc2 Ne7! 29.Nec1 Nd5 30.Kb2
30…b4!! 31.Nxb4 Ne3 32.Re1 Nc4+ 33.Bxc4 Rxe1 34.Bxa6 Rg1 35.g3 Rg2+ 36.Ka3 Rxh2 37.Ne2 Rg2 38.Nc2 g5 39.Bd3 h5 40.Kb4 Bf2! 41.a4 c5+! 42.Kb5 Bxb3 43.a5 c4 44.Bxc4 Bxc2 45.a6 Bd1! 46.Nd4 Bxd4 47.cxd4 Bxf3 48.d5 Be2! 49.Bxe2 Rxe2 0–1
Već godinu dana kasnije, po dolasku u Sjedinjene Američke Države i nakon pobjede na turniru u Njujorku (13 od 13!), Lasker izaziva na meč svjetskog prvaka Wilhelma Steinitza. Ovaj prihvata izazov. Meč je održan 1894. godine u Njujorku, Filadelfiji i Montrealu (do 10 pobjeda, ne računajući remije). Borba je bila izuzetno napeta. Njujorški dio meča podsjećao je na „klackalicu“: prvu partiju dobio je Lasker, zatim Štajnic, potom opet Lasker, pa ponovo Štajnic. Nakon šest partija rezultat je bio 3:3.
Prelomna je bila sedma partija, koju je Štajnic, iako je u sredini igre imao prednost, na kraju izgubio. Preuzevši inicijativu, Lasker je nije ispuštao do kraja meča. Već u 19. partiji ostvario je desetu pobjedu (+10, −5, =4). Po završetku susreta Štajnic je ustao i izgovorio čuvenu zdravicu: „Tri puta ura novom svjetskom prvaku!“
Tako je Lasker već sa 25 godina dostigao vrh Olimpa.
Šahovski svijet oprezno je dočekao pojavu novog prvaka. Skeptici su njegovu pobjedu objašnjavali velikom razlikom u godinama između protivnika. Lasker je, međutim, ukazao na dublji razlog: uspjelo mi je da pobijedim Štajnicu njegovim sopstvenim oružjem. U predavanjima koja je ubrzo održao u Londonu iznio je svijetu svoje shvatanje zakonitosti šahovske borbe. Ta predavanja su objavljena kao posebna knjiga pod naslovom „Zdrav razum u šahu“.
Knjiga je sadržavala niz novih ideja i originalnih koncepcija iz oblasti teorije i prakse igre i bila je prožeta vjerom u neiscrpnost šahovske umjetnosti. Jedno od predavanja završavalo se riječima: „Tražite i naći ćete!“
Emanuel Lasker potvrdio je reputaciju najboljeg šahiste planete na nizu najvećih međunarodnih turnira. Izuzev Hastingsa (1895, treće mjesto), ubjedljivo je osvojio prve nagrade u Sankt Peterburgu (1895/96), Nirnbergu (1896), Londonu (1899) i Parizu (1900), gdje su igrali Wilhelm Steinitz, Siegbert Tarrasch, Harry Nelson Pillsbury, Mikhail Chigorin, Joseph Henry Blackburne, Rudolf Charousek, Frank Marshall, Carl Schlechter, Dawid Janowski i drugi najjači šahisti toga vremena.
Na dvokružnom turniru u Londonu Lasker je nadmašio naredne nagrađene za čak 4,5 (!) poena, a u Sankt Peterburgu i Parizu za 2 poena. Evo dvije partije koje ilustruju kombinacioni genij Laskera; prva od njih sadrži jedinstvenu kombinaciju žrtve dva topa u razmaku od osam poteza na istom polju.
Harry Nelson Pillsbury – Emanuel Lasker
Sankt Peterburg, 1896.
1.d4 d5 2.c4 e6 3.Nc3 Nf6 4.Nf3 c5 5.Bg5 cxd4 6.Qxd4 Nc6 7.Qh4 Be7 8.0–0–0!? Qa5 9.e3 Bd7 10.Kb1 h6 11.cxd5 exd5 12.Nd4 0–0 13.Bxf6 Bxf6 14.Qh5 Nxd4 15.exd4 Be6 16.f4 Rac8 17.f5 Rxc3! 18.fxe6
18…Ra3!! 19.exf7+ Rxf7 20.bxa3 Qb6+ 21.Bb5 Qxb5+ 22.Ka1 Rc7 23.Rd2 Rc4 24.Rhd1 Rc3 25.Qf5 Qc4 26.Kb2 Rxa3!! 27.Qe6+ Kh7 28.Kxa3 Qc3+ 29.Ka4 b5+ 30.Kxb5 Qc4+ 31.Ka5 Bd8+ 32.Qb6 Bxb6# 0–1
Sljedeća partija nagrađena je prvom nagradom za ljepotu na najvećem međunarodnom turniru koji je zaključio XIX vijek – u Londonu.
Wilhelm Steinitz – Emanuel Lasker
London, 1899.
1.e4 e5 2.Nc3 Nf6 3.f4 d5! 4.d3 Nc6 5.fxe5 Nxe5 6.d4 Ng6 7.exd5 Nxd5 8.Nxd5 Qxd5 9.Nf3 Bg4 10.Be2 0–0–0 11.c3 Bd6 12.0–0 Rhe8 13.h3 Bd7 14.Ng5 Nh4! 15.Nf3
15…Nxg2!! 16.Kxg2 Bxh3+! 17.Kf2 f6 18.Rg1 g5 19.Bxg5 fxg5 20.Rxg5 Qe6 21.Qd3 Bf4 22.Rh1 Bxg5 23.Nxg5 Qf6+ 24.Bf3 Bf5 25.Nxh7 Qg6 26.Qb5 c6 27.Qa5 Re7 28.Rh5 Bg4 29.Rg5 Qc2+ 30.Kg3 Bxf3 0–1
Godine 1896. Lasker je u Moskvi dobio revanš-meč protiv Štajnica (+10, −2, =5). „Zašto gubim tako ubjedljivo?“, pisao je Štajnic. „Zato što je Lasker najveći majstor šahovske igre koga sam ikada sreo, vjerovatno čak najveći od svih koji su ikada živjeli.“
Vrijeme je potvrdilo Štajnicove riječi. U periodu 1907–1910. Lasker je odbranio titulu odigravši četiri meča za svjetsko prvenstvo – protiv Frank Marshalla, Siegbert Tarrascha, Dawid Janowskog i Carl Schlechtera. U 52 partije ostvario je 23 pobjede i izgubio svega četiri puta.
Godine 1909. i 1914. Lasker je ubjedljivo pobijedio na međunarodnim turnirima u Sankt Peterburgu. Pred nama je odlučujuća partija drugog od tih takmičenja:
Emanuel Lasker – José Raúl Kapablanka
Sankt Peterburg, 1914.
1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Bxc6 dxc6 5.d4 exd4 6.Qxd4 Qxd4 7.Nxd4 Bd6 8.Nc3 Ne7 9.0–0 0–0 10.f4 Re8 11.Nb3 f6 12.f5! b6 13.Bf4 Bb7 14.Bxd6 cxd6 15.Nd4 Rad8 16.Ne6 Rd7 17.Rad1 Nc8 18.Rf2 b5 19.Rfd2 Rde7 20.b4! Kf7 21.a3 Ba8 22.Kf2 Ra7 23.g4 h6 24.Rd3 a5 25.h4 axb4 26.axb4 Rae7 27.Kf3! Rg8 28.Kf4 g6 29.Rg3 g5+ 30.Kf3 Nb6 31.hxg5 hxg5 32.Rh3 Rd7 33.Kg3 Ke8 34.Rdh1 Bb7
35.e5! dxe5 36.Ne4 Nd5 37.N6c5 Bc8 38.Nxd7 Bxd7 39.Rh7 Rf8 40.Ra1 Kd8 41.Ra8+ Bc8 42.Nc5 1–0
Godine 1911. Lasker je pronašao porodičnu sreću, oženivši se voljenom ženom. U njoj su se sjedinjavali ljepota, šarm, oštar prirodni um i pjesnički dar. Ali najvažnije – Marta se pokazala kao saputnica kakva je šampionu bila potrebna. U jednom pismu Lasker joj je pisao:
„Pored tebe nikada ne gubim ravnotežu. Čak i na kraju svijeta osjećam se kao kod kuće. Ti si zavjesa koja me odvaja od sitnica života i omogućava mi da se potpuno usredsredim na stvaralački rad… Ti si upravo ono što mi treba! Jer ti ne igraš šah!!! Ne pitaš me u trenucima odmora o teškom položaju vezanog lovca ili napadnutog piona! Herojski podnosiš smrtonosnu odbojnost prema štetnoj cigari i sama mi je dodaješ u časovima razmišljanja… Tokom turnira vodiš računa o tome… da sam u tom trenutku veoma razdražen, i ni na šta se ne vrijeđaš!!!“
Gotovo 27 godina Emanuel Lasker je dostojanstveno držao u svojim rukama žezlo šahovskog kralja. Tek 1921. godine u Havani izgubio je meč od kubanskog velemajstora Hoze Raúla Kapablanke. Ipak, njegove briljantne pobjede na kasnijim međunarodnim turnirima u Moravskoj Ostravi (1923) i Njujorku (1924), gdje je ponovo, kao i deset godina ranije u Sankt Peterburgu, nadmašio Kapablanku i Aleksandra Aljehina, dale su povod novinaru fon Bigelovu da napiše:
„Lasker je sa svojih 56 godina još uvijek prvi turnirski borac na svijetu. Može se reći da igra još smjelije i da se bogatstvo njegovih ideja uvećalo u poređenju s prošlošću.“
U čemu je bila Laskerova šahovska snaga? U tome što je podjednako vladao majstorstvom pozicione i kombinacione igre, bio zadivljujuće snalažljiv u odbrani i često na studijski način rješavao najteže završnice. U nizu partija svjesno je narušavao ravnotežu, kako bi, oslanjajući se na sposobnost dalekosežnog proračuna, oštrinom kombinacionog vida, optimizmom i vjerom u sopstvene snage, preokrene tok borbe u svoju korist. To je bio istinski univerzalizam, u kojem se duboko ogleda pečat ličnosti i talenta, kao i ovladavanje najnovijim dostignućima teorije i prakse.
Aleksandar Aljehin, već sedam godina svjetski prvak, rekao je: „Lasker je bio moj učitelj i bez njega ne bih mogao postati ono što sam postao. Ideja šahovske umjetnosti nezamisliva je bez Emanuela Laskera.“
Ali drugi svjetski prvak nije bio samo veliki šahovski praktičar. Iz njegovog pera potekla su temeljna djela o šahu, među njima i klasični, na mnoge jezike prevedeni „Udžbenik šahovske igre“. Mnogo vremena i energije posvećivao je i novinarstvu: izdavao je časopise u Sjedinjenim Državama (1904–1909) i u Njemačkoj (1913–1914), vodio šahovske rubrike i objavljivao izvještaje s velikih turnira i mečeva.
O svestranosti Emanuel Laskera – doktora matematike i filozofije – svjedoče i njegova djela „Borba“ (1907), „Spoznaja svijeta“ (1913) i „Filozofija nedovršenog“ (1919). O potonjem je Albert Einstein, blizak Emanuelov prijatelj u posljednjim godinama njegovog života, napisao: „Ova knjiga je veoma originalna, ona daje dubok uvid u Laskerovu ličnost.“
Pored šaha, matematike i filozofije, Lasker je pokazivao interesovanje i za teoriju različitih igara, posvetivši im više radova: „Igre naroda“ (1929) i „Razumne kartaške igre“ (1928). Čak je bio uključen u reprezentaciju Njemačke za nastup na olimpijadi u bridžu.
Do posljednjih dana Lasker je sačuvao bistar um i odanost šahovskoj umjetnosti. U „Posljednjim predavanjima“, održanim ubrzo nakon njegove smrti, Hoze Raúl Kapablanka rekao je o njemu da je bio „najdublji i najinventivniji od svih koje sam poznavao“. Zajedno sa Paul Morfijem i Wilhelm Steinitzem, Kapablanka je Laskera svrstao među „tri najveća imena u istoriji šaha“.
(Nastaviće se)