David Edmonds, John Eidinow: Bobby Fischer Goes to War: How A Lone American Star Defeated the Soviet Chess Machine (u originalu: Bobi Fišer ide u rat: Kako je usamljena američka zvijezda porazila sovjetsku šahovsku mašinu)
20.nastavak
Iako se Spaski suočavao sa nezadovoljstvom vlasti, njegova brilijantna igra ga je spasila od sličnog odnosa. Prema riječima Mihaila Bejlina, „Spaski je radio ono što nikom drugom nije bilo dozvoljeno. Što ste se više penjali u šahu — majstor, međunarodni majstor, velemajstor — to su vam više mogli naškoditi. Drugima nikad ne bi bilo dozvoljeno da putuju u inostranstvo ako bi se ponašali kao Spaski. On je bio izuzetno nezavisna ličnost“.
Ipak, mnogi sovjetski građani su iz ličnog iskustva znali da vlast ne toleriše nezavisnu ličnost. Spaski nije mogao biti slobodan unutar sovjetskog sistema. Ipak, posjedovao je rijetku ličnu slobodu u svojim uvjerenjima i izražavanju sopstvene nezavisnosti, koju je pokazivao i u Rejkjaviku. Da bismo shvatili šta ga je to činilo posebnim, moramo se osvrnuti na rat koji je preživio i grad u kojem je odrastao.
„Bitka protiv nacizma bilo je najveće iskušenje kroz koju su prošli sovjetski građani; možda i najveće u čitavoj istoriji Rusije“, piše Ketrin Meridejl. „Snaga volje, upornost i stoička izdržljivost koju je ta borba zahtijevala nadmašivali su svako prethodno iskustvo, budući da su bili snažniji i dugotrajniji od svega što je većina sovjetskog naroda, naviknutog na mnoge krize, mogla da zamisli“.
Bez sumnje, to se odnosi i na odbranu Lenjingrada. Ipak, u stavu vlasti prema opsadi postojao je izražen element mitotvorstva, i taj mit je govorio o požrtvovanom patriotizmu sovjetskih građana, posebno ističući herojsku ulogu partije u odbrani grada i njegovih stanovnika.
Pravljenje mitova što je proizašlo iz pobjede nad Njemačkom uticalo je na Borisa Spaskog na više načina. Prema riječima njegovog savremenika, sovjetskog novinara i pisca Vasilija Grosmana, tegobe Velikog otadžbinskog rata imale su presudan značaj za rusku samosvijest. Poslije Staljingradske bitke 1943. godine, koja je odnijela milion života, Rusi su počeli da se izdvajaju od ostalih nacionalnosti i riječ „Rus“ dobila je pozitivan smisao. Dobro je poznato da je Staljin odlučio da oživi ruski patriotizam kako bi ojačao titanske napore vojske, ali je istovremeno koristio rat za propagandu državnog nacionalizma.
Državni nacionalizam se razlikovao od nacionalizama evropskih zemalja po tome što nije imao nikakve veze s ljubavlju prema otadžbini. Sovjetski nacionalista je gajio duboko poštovanje, priznanje i ljubav prema socijalističkoj državi koja je štitila i brinula o svojim vjernim građanima. Državni nacionalizam postao je jedini oblik patriotizma koji je bio prihvatljiv u socijalističkoj zemlji, i upravo takav nacionalizam je Spaski bio dužan da pokazuje. Šahisti nisu smjeli zaboraviti da igraju u crvenim dresovima.
Drugi izvor uticaja, koji je izrastao iz mitologije rata, bilo je uvjerenje da je „naše — znači bolje“, da sistem nužno mora pobijediti. Odavde je proizlazio stalni strah od javnog poniženja i toga da se nedostaci sistema mogu otkriti. Dugogodišnji sovjetski ambasador u Vašingtonu, Anatolij Dobrinin, oštro piše u svojim memoarima da je, kada je Brežnjev 1973. godine posjetio Niksona, lično instruirao sovjetsku službu bezbjednosti da organizuje posjetu tako da „on ni u čemu ne bude slabiji od američkog predsjednika“.
Na putu pokušaja da se stvori stvarnost iz slogana „Naše — znači bolje“ nalazila se njihovom rukom izgrađena barijera — tajnost i izolacija, koji su ljude prisiljavali da žive u zapanjujućem neznanju. To se odnosilo ne samo na obične građane. Kada je 1959. godine Hruščov pozvan da posjeti predsjednika Aizenhauera u njegovoj osamljenoj rezidenciji Kemp-Dejvid, niko iz Hruščovljevog okruženja nije znao šta je to i gdje se nalazi. U svojim uspomenama Hruščov piše: „Nikada nisam mogao da saznam šta je to Kemp-Dejvid. Počeo sam da pitam u našem Ministarstvu spoljnih poslova. Rekli su mi da ni oni ne znaju“. Hruščov se brinuo da američke vlasti, pozivajući ga da posjeti Kemp-Dejvid, na taj način izražavaju prezir prema njemu, da ga ponovo diskriminišu, stavljaju pod karantin. Na kraju je shvatio da je taj poziv bila čast, a Kemp-Dejvid je bila predsjednička vikendica. „Možete se nasmijati tome, ali mene je sramota. To pokazuje koliko smo bili neznalice u nekim stvarima“.
Šahovski svijet nije bio bolje informisan. Na sastanku šahovskog rukovodstva sa Spaskim i njegovim timom 13. avgusta 1971. godine otkriveno je zapanjujuće nepoznavanje svega što se dešavalo sa Fišerom. Izveštaj direktora Centralnog šahovskog kluba Viktora Baturinskog glasi: „Bilo je potrebno saznati (kroz sovjetske dopisnike u SAD ili na neki drugi način) razloge zbog kojih Fišer nije učestvovao ni na jednom takmičenju oko godinu i po dana (1968-1970), gdje je bio u tom periodu, šta je radio, kao i prikupiti informacije o ponašanju Fišera i njegovim izjavama“. Plan obuke Spaskog, sastavljen u istom mjesecu, sadržavao je zahtjev da se pronađu, kupe i prevede na ruski jezik članci iz stranih časopisa sa informacijama o Fišeru za dalju analizu. Cenzura i nedostatak čvrste valute dovodili su do potrebe za zvaničnom podrškom ovog tako važnog aspekta pripreme.
-Nastaviće se-