LEONID ŠTEJN
Leonid Zakharovich Stein jedan je od najsjajnijih ali i najtragičnijih šahovskih ličnosti XX vijeka. Stein je umro u 38. godini, jedan od najjačih velemajstora na svijetu i jedan od favorita na početku kvalifikacija za meč sa Robertom Fischerom. Šokiran njegovom smrću, svjetski prvak iz Sjedinjenih Država, kojeg je Leonid više puta pobjedio u brzopoteznim mečevima uz opkladu, prekinuo je svoju izolaciju i poslao telegram u Moskvu sa sledećim tekstom: „Šokiran sam preranom smrću Leonida Steina, briljantnog velemajstora i mog dobrog prijatelja. Izražavam saučešće sa njegovom porodicom i šahovskom zajednicom. “
Leonid Stein rođen je 12. novembra 1934. u gradu Kamenets-Podolsky. Tokom rata, njegova porodica je evakuisana u Centralnu Aziju, a zatim se preselila u Lvov, gde je Leonid išao u šahovsku školu šaha. Imao je 13 godina, mnogo prema modernim standardima, ali nakon dvije godine Stein je osvojio prvu kategoriju. Mladi šahista imao je sreće: došoao je kao učenik kod majstora Alekseja Sokolskog, koji se nedavno preselio u Ukrajinu, i koji je od svog učenika stvorio jakog igrača. Trener omladinske reprezentacije ukrajinske SSR, majstor Jurij Saharov, takođe je imao veliki uticaj na njegovu igru.
Dok je služio vojsku, postao je prvak armije i osvojio Svesavezni turnir kandidata za majstora sporta. Nakon demobilizacije, Leonidova sudbina takođe nije bila laka. Postavši jedan od najjačih šahista u Ukrajini, 1958. je diskvalifikovan zbog igranja karata na takmičenju i propustio je finale republičkog prvenstva. Leonid je profitirao od okrutne lekcije – na sledećem prvenstvu Ukrajinske SSR, ispunio je majstorsku normu i plasirao se u polufinale prvenstva Sovjetskog Saveza.
U polufinalu SSSR-a 1959, Stein, kojem je pomagao majstor Yevsey Polyak, dijelio je treće mjesto, ali je izgubio dodatni meč od Ive Neya. U sledećem kvalifikacijskom ciklusu postao je šampion Ukrajine i ponovo podijelio kvalifikaciono mjesto za savezno polufinale. Međutim, Leonidov konkurent, velemajstor Aleksandar Kotov, otkazao je meč, tvrdeći da on, stariji velemajstor, nije želio stati na put talentovanom šahisti. Ko zna šta bi se dogodilo da je Kotov pristao da se bori protiv Steina, ali u finalu je Leonid podijelio bronzu s Efimom Gellerom i ostavio Borisa Spasskog iza sebe!
U Stockholmu 1962. godine, kao rezultat dodatnog turnira u mečevima, zauzeo je šesto mjesto, postao velemajstor, ali nije stigao na turnir kandidata zbog ograničenja na sovjetske igrače (pravilo Euwe-Botvinnik, prema kojem na turniru kandidata za meč sa svjetskim prvakom, ne može da bude više od četiri šahista iz jedne zemlje).
Šampion SSSR-a 1964. (nakon meč-turnira sa Spasskim i Kholmovom). Na sledećem međuzonskom turniru 1964. zauzeo je peto mjesto i opet se pokazao „petim igračem iz iste zemlje“. Nepravedno pravilo je postala očigledno, pa je ono ukinuto na sledećem FIDE kongresu, ali Steinu to nije ništa koristilo.
Kao dio reprezentacije SSSR-a – pobjednik dvije šahovske olimpijade i dva evropska ekipna prvenstva. 1965-1966. još dva puta je osvojio prvenstvo SSSR-a.
U to vrijeme Leonid Stein s pravom se smatrao jednim od najboljih šahista svijeta. Robert Fischer pozvao je Leonida da odigra meč van šampionskog ciklusa; sponzori genijalnog Amerikanca bili su spremni da osiguraju solidan nagradni fond za meč prvaka SAD-a i SSSR-a, ali Stein je bio prisiljen da odbije – nije imao vremena u zgusnutom kalendaru takmičenja: prvenstvo SSSR-a, ekipno prvenstvo SSSR-a, zonski turnir, međuzonski …
Leonid Stein je 1967. poenom prednosti osvojio superturnir posvećen godišnjici Oktobarske revolucije, koji je okupio najjače šahiste SSSR-a i svijeta. Nažalost, na sledećem međuzonskom turniru čekao ga je neuspjeh: nije mogao nadmašiti Reševskog i Horta u dodatnom meču-turniru, i Reševski je ušao u mečeve kandidata. Takav udarac sudbine mogao bi slomiti svakoga, a Steinovi su rezultati neko vrijeme počeli opadati. 1970. godine učestvovao je u Meču stoljeća protiv svjetskog tima samo kao rezerva (odigrao jednu partiju sa Bentom Larsenom).
Početkom 70-ih ukrajinski velemajstor se ponovo pojavio kao pretendent na svjetskom prvenstvu: podijelio je prvo mjesto na Aljehinovom Memorijalu 1971 (zajedno sa Anatolijem Karpovom) i superturniru u Las Palmas-u 1973 (zajedno s Tigranom Petrosjanom). Stein je trebao s nacionalnom reprezentacijom da leti u Englesku na Evropsko timsko prvenstvo, a kasnije i na međuzonski u Petropolisu, čiji je bio glavni favorit, ali Leonidovo srce je otkazalo 4. jula 1973. …
„Steinov talenat bio je fantastičan … Imao je jak osjećaj za pozicije sa uzajamnim šansama, oštru taktičku viziju … Njegov doprinos šahovskoj riznici vrlo je značajan i jedinstven na svoj način“ (A. Karpov).
„Leonid Stein bio je nadareni šahista, sjajan velemajstor i dobar prijatelj. Bio sam šokiran njegovom smrću 1973. godine … I sam je uništio svoje zdravlje neprestanim pušenjem. Nevjerojatno je kako odrasla osoba može biti toliko nemarna prema svom zdravlju i kopati vlastiti grob! “ (R. Fischer).
„Ja znam kako je umro. Stein se pripremao za međuzonski turnir u Brazilu. I, kao i svi koji su odlazili u egzotične zemlje, primio je jaku vakcinu protiv raznih bolesti … Njegovo tijelo to nije moglo podnijeti. U hotelu „Rusija“, kasno u noć, neko me je nazvao telefonom ali ništa nije rekao. Kasnije sam shvatio: Lenya je taj koji je zvao, ali više nije imao snage ništa da kaže. Dakle, tiho se opraštajući, najtalentovaniji šahista preminuo je u cvijetu svog života i snage “(V. Korčnoj).