V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
PRETENDENTSKA TAKMIČENJA (Takmičenja kandidata za svjetskog šampiona).
Tokom pola vijeka (1886–1937) svjetski šampioni su sami određivali svog protivnika u meču iz reda najistaknutijih majstora. I daleko od toga da su svi dostojni pretendenti mogli da odigraju meč za svjetsku krunu. To se objašnjavalo teškim finansijskim uslovima koje je bilo teško ispuniti, ponekad nekooperativnošću šampiona, odsustvom podrške šahovske javnosti, i, najzad, svjetskim kataklizmama („kada grmi oružje, muze ćute!“). Tako svoj glavni meč života nikada nisu odigrali G. N. Pilsberi, A. Rubinštajn, A. Nimcovič, S. Flor…
Tek od 1950. godine u svijetu je uspostavljen jasan poredak borbe za svjetsko prvenstvo pod okriljem Međunarodne šahovske federacije (FIDE). Ona je razvila sistem kvalifikacionih takmičenja kako bi se jednom u tri godine odredio izazivač svjetskog šampiona. Kruna tih nadmetanja u početku je bio turnir pretendenata, sastavljen od nagrađenih sa međuzonskih takmičenja.
U periodu 1950–1962 održano je 5 turnira; pobjednici su bili:
Budimpešta (1950) — D. Bronštajn i I. Boleslavski (dodatni meč između njih donio je pobjedu Bronštajnu),
Cirih (1953) — V. Smislov,
Amsterdam (1956) — V. Smislov,
Bled – Zagreb – Beograd (1959) — M. Talj,
o. Kurasao (1962) — T. Petrosjan.
O pravičnosti takvog sistema izbora svjedočila je činjenica da pobjednici turnira kandidata nijednom (!) nisu izgubili meč od svjetskog šampiona: dva puta su s njim igrali neriješeno (1951. i 1954), a tri puta su odnijeli pobjedu (1957, 1960, 1963). I samo jedan izuzetni velemajstor mogao je u ovom sistemu selekcije da se „požali na boginju sreće“. P. Keres je čak četiri puta bio drugi na turnirima pretendenata, a da u životu nije odigrao nijedan meč za svjetskog šampiona.
Godine 1962. FIDE je donijela odluku da se umjesto turnira održavaju mečevi kandidta po olimpijskom sistemu — poraženi ispada. U mečevima 1965–1984 učestvovalo je po 8 šahista. Pobjednici tih ciklusa bili su:
1965. i 1968. — B. Spaski,
1971. — R. Fišer,
1974. — A. Karpov,
1978. i 1981. — V. Korčnoj,
1984. — G. Kasparov.
Četiri puta su pretendenti (kandidati) postajali šampioni: B. Spaski (1969), R. Fišer (1972), A. Karpov (1975, nakon što je Fišer odbio da igra meč), G. Kasparov (1985).
Produženo rivalstvo Kasparova i Karpova 1984–86 (nezavršeni neograničeni meč 1984/85, ponovni duel 1985, revanš-meč 1986) primoralo je FIDE da traži novi oblik izbora kandidata. Kao rezultat, u narednom ciklusu (1985–87) šahovski svijet bio je svjedok i turnira kandidata (Monpelje, 1985) i mečeva kandidata. U tom ciklusu pobijedio je A. Karpov. On je takođe bio prvi u kvalifikacionim takmičenjima narednog ciklusa (1988–1990), kada su ponovo igrani samo mečevi. Tri godine kasnije, u mečevima pretendenata (1991–1993) pobijedio je N. Šort.
Nakon odluke Kasparova i Šorta da istupe iz FIDE i pojave dva svjetska šampiona — po verziji FIDE i po verziji PŠA (Profesionalne šahovske asocijacije) — u narednom ciklusu 1993–95 odigrani su mečevi kandidata po dvije verzije. Njihovi pobjednici bili su G. Kamski (FIDE) i V. Anand (PŠA). Godine 2000. pretendent i učesnik meča sa G. Kasparovom bez kvalifikacija postao je drugi šahista svijeta po rejtingu — V. Kramnik.
PRETENDENTSKA TAKMIČENJA ZA ŽENE (Takmičenja žena kandidata za svjetsku šampionku).
Borba za žensko prvenstvo svijeta odvijala se po istoj formuli kao i za muško, i takođe je nerijetko pretrpjela izmjene. U periodu 1952–1966 održani su turniri žena kandidata, na kojima su pobjeđivale: Moskva (1952) — E. Bikova, Moskva (1955) — O. Rubcova, Plovdiv (1959) — K. Zvorikina, Vrnjačka Banja (1961) — N. Gaprindašvili, Suhumi (1964) — A. Kušnir (poslije dodatnog meč-turnira sa M. Lazarević i T. Zatulovskom), Subotica (1967) — A. Kušnir.
U periodu 1971–1984 turnire su zamijenili mečevi kandidata žena. Pobjednice kvalifikacionih ciklusa bile su: A. Kušnir (1971), N. Aleksandrija (1975 i 1981), M. Čiburdanidze (1978), I. Levitina (1984).
Odlukom kongresa FIDE u Manili (1983), počev od 1986, suparnica svjetske šampionke ponovo se određivala na turnirima kandidata za žene: Malme (1986) — E. Ahmilovska, Ckaltubo (1988) — N. Ioseliani i E. Ahmilovska (u dodatnom meču pobijedila je Ioseliani), Boržomi (1990) — Se Cjun i A. Marić (u dodatnom meču pobijedila je Se Cjun).
Bez presedana je bila nova odluka FIDE — poslije završetka turnira kandidata za žene u Šangaju (1992) Ž. Polgar, koja je zauzela čisto 1. mjesto i za 3 poena nadmašila drugoplasiranu N. Ioseliani, morala je s njom da igra meč, koji je završen neriješeno, a žrijebom (!) je protivnica svjetske šampionke postala N. Ioseliani. Tri godine kasnije Ž. Polgar i M. Čiburdanidze postale su pobjednice sledećeg turnira, a Žuža je u finalu pobijedila Maju. Godine 1999. na turniru žena kandidata pobijedile su A. Galjamova i Se Cjun. Upravo su one postale učesnice meča za svjetsko prvenstvo.
(Nastaviće se)