V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
NIZOZEMSKA (Holandija).
„Kod nas u Holandiji šah se igra još od 13. vijeka!“ — s ponosom je izjavio gradonačelnik grada Leuwardena van der Meulen tokom svečanog prijema u gradskoj vijećnici u čast učesnika Turnira kandidata 1956. godine. „O tome svjedoči nalaz šahovske figure stare oko 700 godina, otkrivene tokom arheoloških iskopavanja u našem gradu…“
Potvrdu interesovanja za šah u zemlji u kasnijim vremenima, u 16–18. vijeku, predstavljaju i djela poznatih slikara kao što su Lucas van Leyden, Cornelis de Man i Adriaen van der Werff, koji su ovoj igri posvetili izuzetna slikarska ostvarenja.
Najjači holandski šahista s kraja 18. vijeka bio je Elias Stein (1748–1812), autor knjige „Novi ogled o šahovskoj igri“ (1789) i analize otvaranja koje je kasnije nazvano Holandska odbrana: 1. d4 f5. Nekoliko godina u ovoj zemlji živio je i znameniti François-André Danican Philidor, koji je upravo ovdje stvorio svoju čuvenu knjigu „Analiza šahovske igre“, kasnije objavljenu u Londonu.
U narednom vijeku u Holandiji su počeli da izlaze šahovski časopisi, gostovali su majstori iz Engleske, Njemačke i drugih zemalja. Godine 1889. održan je prvi međunarodni turnir u zemlji, s kojeg je 21-godišnji njemački šahista Emanuel Lasker započeo svoj uspon ka šahovskom Olimpu.
Godine 1883. osnovan je Savez holandskih šahista. U prvoj polovini 20. vijeka zemlja postaje jedan od centara evropskog i svjetskog šaha. U šahovskom životu. Godine 1935. holandski velemajstor Maks Eve, pobijedivši na domaćem terenu Alexander Alekhine, postao je peti svjetski šampion u istoriji šaha. Dvije godine kasnije ovdje je održan revanš-meč Aljehin – Eve, a 1938. i čuveni AVRO-turnir. Rastu šahovskog ugleda zemlje doprinijela je i djelatnost prvog predsjednika FIDE, Holanđanina Alexander Rueb (1882–1959). On je bio i međunarodni sudija, kao i šahovski kompozitor, sastavljač antologije šahovske studije.
I poslije Drugog svjetskog rata Holandija je ostala u epicentru šahovskih zbivanja. Ovdje je održana prva polovina meč-turnira za titulu svjetskog prvaka 1948, kao i velika međunarodna takmičenja: turnir u Groningenu 1946, Turnir kandidata 1956, Šahovska olimpijada 1954. Tradicionalno se organizuju međunarodni turniri u Tilburgu, Amsterdamu, Bevervajku, Vajk-an-Zeeu i drugim gradovima. U Groningenu je 1998. održano prvo svjetsko prvenstvo po nokaut-sistemu.
Višestruki prvaci Holandije pedesetih do sedamdesetih godina bili su velemajstori Jan Hein Donner, Hans Ree i rođeni Lenjingrađanin Gennadi Sosonko. Jan Hein Donner stekao je veliku slavu i kao brilijantan književnik. Vodio je šahovsku rubriku u listu „De Tijd“, a njegove knjige „Kralj“, „Loše vijesti za sve“, „Napisano poslije moje smrti“ (nakon moždanog udara koji je pretrpio 1983) postale su u Holandiji pravi bestseleri.
Očuvanju širokog interesovanja za šah doprinosi i djelatnost savremenih lidera holandskog šaha — velemajstora Jan Timman, dvostrukog finaliste kandidatskih takmičenja i učesnika meča za svjetsko prvenstvo po verziji FIDE 1993, John van der Wiel, Paul van der Sterren i Jeroen Piket. Godine 1976. reprezentacija Holandije, predvođena Timmanom, postigla je svoj najveći uspjeh osvojivši drugo mjesto na Šahovskoj olimpijadi.
Veliku ulogu u popularizaciji šaha i afirmaciji novih talenata imaju centar „Maks Eve“ (osnovan 1986. u Amsterdamu) i pri njemu tri godine kasnije osnovana Međunarodna šahovska akademija „Maks Eve“.
U zemlji su popularni i dopisni šah te šahovska kompozicija. Najveću slavu stekla su djela kompozitora Henri Weenink, Eltje Visserman i Jan Hartong.
Vrijedan doprinos razvoju šahovske kulture dao je holandski istoričar Antonius van der Linde (1833–1897), koji je od mladosti živio u Njemačkoj. Istraživao je evoluciju šaha na Istoku i u Evropi i sakupio bogatu zbirku literature koja je, zajedno s privatnom kolekcijom kompozitora Meindert Niemeijer (1902–1987), činila osnovu jedne od najvećih šahovskih biblioteka na svijetu (više od 18 hiljada tomova), koja se danas čuva u Kraljevskoj biblioteci u Hagu.
U Holandiji od 1980. godine osam puta godišnje (na engleskom jeziku) izlazi jedno od danas najpoznatijih šahovskih periodičnih izdanja na svijetu — časopis New In Chess (glavni urednici Jan Timman i Dirk Jan ten Geuzendam). Odlikuju ga stručnost i erudicija autora, kao i širok spektar šahovskih tema.
Jedna od „glavnih“ ličnosti na svjetskoj šahovskoj sceni kraja 20. vijeka postao je velemajstor ICCF i, „usput“, kompjuterski magnat Joop van Oosterom, koji je bio sponzor nekoliko tradicionalnih međunarodnih turnira popularnih među vodećim svjetskim šahistima, a prije svega takmičenja u brzom šahu u Monaku i meč-turnira „Dame“ – „seniori“.
NIKITIN Aleksandar Sergejevič (r. 1935), ruski šahovski majstor, šahovski teoretičar i pisac, trener Garija Kasparova (1976–1990) i Borisa Spaskog (1992).
Godine 1948. Aleksandar je uključen u omladinsku reprezentaciju Moskve i nastupao je na trećoj tabli. Završivši školu sa zlatnom medaljom, opredijelio se za studije, ali je, „za oproštaj“, kako piše Nikitin, uspio „zalupiti vratima“, osvojivši svoj posljednji omladinski turnir lidera ekipa na prvenstvu zemlje, ispred i Spaskog, i Miše Taja, i Lava Polugajevskog…
Tokom studija na Energetskom institutu više puta je „pozivan“ u sastav studentske reprezentacije SSSR-a (1954–1960) i tri puta je s njom osvajao prvo mjesto.
Godine 1963. debitovao je u ulozi trenera, pomažući Igoru Bondarevskom u pripremi studentske reprezentacije SSSR-a za narednu olimpijadu. Zajedno s velemajstorom Evgenijem Vasjkovom i istoričarem Aleksandrom Narkevičem napisao je knjigu posvećenu stvaralaštvu Mihaila Čigorina, objavljenu 1972. godine. Nekoliko godina radio je u Sportskom komitetu kao trener reprezentacije SSSR-a (1973–1976).
Godine 1973, tokom omladinskih takmičenja u Viljnusu, upoznao je desetogodišnjeg bakuanskog školarca Garika Vajnštajna i uzeo ga pod svoje „staranje“. Do 1976. njihova komunikacija uglavnom se svodila na telefonske razgovore i pismene zadatke i uputstva.
U to vrijeme Nikitin je bio član trenerskog tima Anatolija Karpova, koji je pripremao Karpova za meč s Bobijem Fišerom, kao što je poznato — nikada nije bio odigran. Nakon sukoba s Karpovom, Nikitin je otpušten iz Sportskog komiteta i, odlazeći, „javno je obećao da će zbaciti Karpova s prijestola“… „Otada je moj trenerski rad s mladim kandidatom za majstora dobio novi snažan podsticaj“, prisjećao se Nikitin dvadeset godina kasnije.
Dogodilo se rijetko podudaranje interesa i talenata — učenika i trenera. Ono čemu je od mladosti težio Gari Kasparov bilo je i strastvena želja Aleksandra Nikitina. Godine 1985. dug desetogodišnji put ka vrhu bio je završen. Pred njima je stajao ne manje težak zadatak — očuvanje titule. Nikitinova zasluga tih godina bilo je pronalaženje novih motiva za mladog šampiona, koji je, činilo se, već dostigao glavni cilj. To je bilo dostizanje rekordnog rejtinga — individualnog ELO koeficijenta. Četiri godine kasnije, na turniru u Beogradu (1989), dostignut je još jedan, naizgled nedostižan cilj — Kasparov je za 10 poena nadmašio rekord Bobija Fišera (2780).
Uoči petog meča Kasparova s Karpovom (1990), Nikitin je odlučio da se povuče… Tako je završen njihov gotovo dvadesetogodišnji zajednički put, koji je kasnije detaljno opisao u knjizi „S Kasparovom potez po potez, godina za godinom“ (Moskva, 1998).
Te godine, po Nikitinovom priznanju, donijele su mu ne samo trenutke sreće nego i bola. „Igraonica je postajala moj Olimp kada je Garri pobjeđivao, a pretvarala se u Golgotu kada bi doživio neuspjeh. Dugo sam ga toliko dobro ‘osjećao’ da sam gotovo bez greške mogao da odredim o kojem potezu razmišlja, da li mu se pozicija dopada ili ne. Nekoliko godina bio sam neka vrsta psihološkog oslonca, povećavao sam njegovo samopouzdanje tokom borbe. Čak i u najtežim situacijama zadržavao sam mir i nastojao da ga prenesem svom štićeniku. Rijetki trenuci kada moji živci nisu izdržavali ono što se dešavalo na tabli ostavili su brazde u srcu za cio život.“
Godine 1992. Nikitin je pomagao Borisu Spaskom u revanš-meču s Bobijem Fišerom. Krajem devedesetih postao je trener novog talenta — mladića iz Francuske, Étienne Bacrota.
(Nastaviće se)