V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
MOSKVA – MEĐUNARODNI TURNIRI. Još krajem XIX vijeka Moskva je postala poznata kao veliki centar šahovske kulture. Ovdje je 1896. održan revanš-meč za prvenstvo svijeta između Emanuela Laskera i Wilhelma Steinitza. Lasker je tada nazvao Moskvu šahovskim Eldoradom.
A trideset godina kasnije, u centru grada, u hotelu Hotel Metropol Moskva, započeo je Prvi moskovski međunarodni turnir (1925), na koji su se okupile gotovo sve šahovske zvijezde Evrope i Amerike: svjetski prvak José Raúl Moskva, bivši prvak Emanuel Lasker, Akiba Rubinstein, Richard Réti, Frank Marshall, Rudolf Spielmann, Ernst Grünfeld, Savielly Tartakower, Carlos Torre, kao i deset najjačih sovjetskih majstora – Efim Bogoljubov, Peter Romanovsky, Alexander Ilyin-Genevsky, Fyodor Bogatyrchuk, Boris Berlinersky, Grigory Levenfish i drugi.
Turnir je donio mnogo iznenađenja. Među njima – pobjeda prvaka SSSR-a Bogoljubova (14,5 iz 19), koji je za poen i po nadmašio Emanuel Lasker, a za 2 poena Hoze Raúl Kapablanka; pobjede Iljina-Ženevskog i Berlinerskog nad Kapablankom, Levenfiša nad Laskerom… Još veću senzaciju izazvalo je ogromno interesovanje Moskovljana za drevnu igru, što je, usput, zabilježeno u dokumentarno-umjetničkom filmu Shakhmatnaya goryachka („Šahovska groznica“).
Deset godina kasnije, 1935, održan je drugi Moskovski međunarodni turnir, na kojem su ponovo učestvovali Lasker i Kapablanka, kao i niz mladih velemajstora sa Zapada: Salo Flohr, Andor Lilienthal, Gideon Ståhlberg, svjetska prvakinja Vera Menchik. Od sovjetskih učesnika, pored iskusnih majstora starije generacije, nastupili su i mladi talenti – Mikhail Botvinnik, Nikolai Riumin, Viacheslav Ragozin, Vladimir Alatortsev, Ilya Kan, Viktor Goglidze.
Borba na Drugom moskovskom međunarodnom turniru (1935) približila se kraju…
Prijateljska karikatura J. Juzečuka.
Turnir se igrao u dvije prostrane sale Muzeja likovnih umjetnosti (danas Puškinov državni muzje lijepih umjetnosti), koje su mogle primiti do četiri hiljade gledalaca. Prvo i drugo mjesto podijelili su Botvinik i Flor; treću i četvrtu nagradu osvojili su Lasker (12,5 poena) i Kapablanka (12 poena).
Godinu dana kasnije, u maju 1936, na sceni Doma stubova sindikata (House of the Unions) pokrenuti su satovi na pet stolova – započeo je treći Moskovski turnir. Ovoga puta učestvovalo je samo 10 igrača, među njima 5 sovjetskih i 5 inostranih, a ponovo su blistala imena Laskera i Kapablanke, kao i Flora, Lilijentala i Ericha Eliskasesa. Takmičenje je održano dvokružno. Sjajno je igrao Kapablanka, koji je, osvojivši 13 poena iz 18, zauzeo prvo mjesto i prvi put na turniru pretekao Laskera.
Organizator sva tri turnira bio je istaknuti državni funkcioner i veliki šahovski entuzijasta, predsjednik Svesavezne šahovske sekcije Nikolai Krylenko (1885–1938).
U poslijeratnim godinama u Moskvi je održan niz velikih međunarodnih turnira, među njima završni dio meč-turnira za prvenstvo svijeta 1948, memorijali Mihaila Čigorina (1947) i Aleksandra Aljehina (1956, 1971, 1975, 1992), ženski turnir za prvenstvo svijeta (1949/1950), turniri u brzopoteznom šahu „Kremaljske zvijezde“ (1994, 1995), Svjetsko prvenstvo FIDE po nokaut-sistemu (2001–2002), kao i Memorijal Mihail Botvinik (2001).
Godine 1956. i 1994. u Moskvi su održane i Šahovske olimpijade.
MUZIKA i šah. Zbližavaju ih logika mišljenja, dinamizam, stalno kombinovanje u umu različitih varijanti.
Otuda i krilata izreka o šahu – „muzika misli“, kao i strastvena ljubav prema njemu mnogih muzičara, uključujući i slavne – od Ludwig van Beethoven i Frédérika Šopena do Dmitrija Šostakoviča i Sergeja Prokofjeva.
O podsticajnom uticaju šaha na proces muzičkog stvaralaštva govorio je Dmitrij Šostakovič: „Šah veoma volim: u njemu se sjedinjuju umjetnost i nauka. On mi pruža odmor i nadahnuće.“ A drugi muzički klasik, Sergej Prokofjev, u svom doživljaju stvaralaštva istaknutih šahista nalazio je analogije sa genijima muzičkog svijeta. Tako je o dvojici učesnika Peterburškog međunarodnog turnira 1914 – svjetskom prvaku i izazivaču – pisao: „Ako mi se složeni, duboki Lasker predstavlja kao veličanstveni Bah, onda je živahni, siloviti Kapablanka vječno mladi Mocart, koji stvara s istom lakoćom, a ponekad i s dražesnom nježnošću, kao i Kapablanka.“
Među velikim muzičkim stvaraocima prošlosti neki su pokazivali izuzetnu nadarenost i u šahu. Još u XVIII vijeku osnivač francuske komične opere, kompozitor François-André Danican Philidor, proslavio se i kao veliki šahista, autor slavnog djela „Analiza šaha“. Poznati mađarski muzičar, tvorac nacionalne himne Ferenc Erkel, uspješno je igrao sa učesnikom Londonskog turnira 1851 József Szén i osnovao prvi šahovski klub u Pešti. Italijanski pjevač Enrico Caruso vježbao je šah sa jugoslovenskim velemajstorom Borom Kostićem.
Strastveno su šah voljeli i slavni njemački kompozitori Robert Šuman i Ričard Štraus, engleski Arthur Bliss, kao i ruski Nikolai Rimsky-Korsakov, Alexander Scriabin, Anatoly Lyadov, Sergei Taneyev i Alexander Goldenweiser.
A Sergej Prokofjev je 1937. na profesionalnom nivou igrao šahovski meč sa violiniskim virtuozom Davidom Oistrakhom. Pred nama je završnica njihove prve partije meča, u kojoj je Prokofjev bio blizu pobjede, ali je njegov protivnik domišljatom odbranom izborio remi.
Dmitrij Šostakovič
Sergei Prokofiev (desno) i David Ojstrah
Poster meča Ojstrah –Prokofjev, Moskva, novembar 1937
Prokofjev – Ojstrah
Moskva, 1937
60…f5
61. Ke5 Ld3
62. Kd4 Le4
63. a6+ Ka8
64. Sb4 K:a7
65. c4 Kb6
66. c5+ Ka7
67. Ke5 Kb8
68. Sd5 Ld3
69. Sb4 Le4
70. c6 Kc7
71. a7 L:c6
72. S:c6 Kb7 Remi
Zanimljivo je i to što muzičari sve češće osjećaju potrebu da se u svom stvaralaštvu okrenu šahovskoj temi, komponujući pjesme, plesne komade, pa čak i simfonijsku muziku i balete. Evo nekoliko primjera.
Godine 1903. u Berlinu je u izdavačkoj kući Otto Dreyer objavljena zbirka „Berlinske šahovske pjesme“. Među 33 pjesme nalazila se i „Himna Berlinskog šahovskog društva“, u kojoj se jasno prepoznavala melodija hora mornara iz opere Richard Wagner „Leteći Holanđanin“. U Rusiji je šezdesetih godina bila popularna „Pjesmica šahiste“ kompozitora Vano Muradeli.
Krajem tridesetih godina veliku senzaciju izazvao je balet „Mat“ engleskog kompozitora Arthura Blissa, postavljen u pariškom teatru na Jelisejskim poljima, a potom izvođen širom svijeta. Snažan utisak ostavljalo je dramatično scensko sučeljavanje „crvenih“ i „crnih“ šahovskih figura.
Početkom osamdesetih godina XX vijeka američki ansambl Movement Ensemble postavio je balet „Čaturanga: šahovska fantazija“, uz korišćenje drevnih indijskih melodija, na temu ljubavi između indijske djevojke i Evropljanina, koja se rađa tokom partije šaha.
Krunom muzičko-šahovskih alegorija mogu se smatrati i djela kao što su programska klavirska kompozicija „Duel za šahovskom tablom. Parada i mat“ danskog kompozitora Per Tielman, te simfonijska poema za hor i orkestar „Šahovska balada“ švedskog muzičara i šahovskog majstora Michael Widénkeller, nastala prema motivima pjesama-saga starih Skandinavaca.
Još ranije, na prelazu iz XIX u XX vijek, poznati brazilski kompozitor (ujedno jedan od najjačih šahista svoje zemlje) Arthur Napoleão objavio je zbirku muzičkih komada „Caissa Brasileira“, u kojoj je u muziku pretočio najbolje šahovske partije svojih sunarodnika!
Izuzetan muzički talenat pokazali su i neki poznati velemajstori. Sergei Prokofiev, na primjer, uputio je kompliment klavirskoj svirci Siegbert Tarrasch: „Jasan ritam, čista fraza i opšta izražajnost svjedoče o velikoj muzikalnosti slavnog šahiste.“ Vrhunski pijanista je i velemajstor Mark Taimanov. A sedmi svjetski prvak Vasily Smyslov, zahvaljujući svojim vokalnim sposobnostima, jedno vrijeme je čak sanjao da postane profesionalni pjevač.
MJUZIKL „ŠAH“.
Čuvena predstava Tim Rice (Velika Britanija), nastala 1984. godine u saradnji sa poznatim kompozitorima i članovima grupe ABBA – Benny Andersson i Björn Ulvaeus.
Ideja za ovaj mjuzikl došla je Rajsu tokom meča World Chess Championship 1972 između Borisa Spaskog i Bobija Fišera u Rejkjaviku. Mečevi Anatolij Karpov – Viktor Korčnoj (1978, Bagio; 1981, Merano) na izvjestan način su tu ideju i konkretizovali.
Radnja mjuzikla započinje u Meranu, a završava se u Bangkoku. Glavni junaci su dva šahista – Rus i Amerikanac – koji se bore za svjetsku krunu. Među ostalim likovima su Sekundant Rusa (agent KGB-a), sudija meča i šarmantna Florens, sekundant Amerikanca, koja postaje središte „ljubavnog trougla“.
Osnovna ideja autora jeste da ljubavna priča podsjeća na peripetije šahovskog dvoboja. Predstava se završava pobjedom Rusa na šahovskoj sceni i potpunom neizvjesnošću u njegovom odnosu s Florens.
Poslije već prvog koncerta (27. oktobra 1984, London) mjuzikl Šah postao je bestseler, a pjesme „I Know Him So Well“ i “One Night in Bangkok” zauzele su vrhove top-lista. Premijera predstave održana je 14. maja 1986. godine u teatru Prince Edward Theatre (London). Pored ove postavke, izvedene su i druge verzije – na njujorškom Broadwayu, u Čikagu, Sydneyu, Edinburghu, Torontu i Stockholmu.
(Nastaviće se)