Neuropsychological Rehabilitation: igranje šaha može djelovati kao terapija
31. avgust 2026.
Šah može biti koristan ne samo kao intelektualna igra već i kao dodatno sredstvo u radu s nekim oblicima psihičkih zavisnosti. Dvije nove studije pokazale su da su posebni šahovski treninzi bili povezani s poboljšanjem pojedinih kognitivnih funkcija i kvaliteta života kod osoba sa zavisnošću od alkohola, kao i kod adolescenata koji se liječe u psihijatrijskim ustanovama. Pri tome nije riječ o zamjeni tradicionalne terapije šahom, već o mogućnosti da se on koristi kao njena dopuna. O tome kako šah utiče na kognitivne funkcije, kakve su rezultate ostvarili učesnici istraživanja i zašto ova igra uopšte privlači pažnju stručnjaka — u materijalu „Izvestija“.
Šahovska partija u kojoj pobjeda nije najvažnija
Rezultati dvije studije objavljeni su u naučnim časopisima Neuropsychological Rehabilitation i Clinical Child Psychology and Psychiatry. U prvom istraživanju proučavana je mogućnost korišćenja šahovskih kognitivnih treninga u rehabilitaciji osoba sa zavisnošću od alkohola, a u drugom kod djece i adolescenata koji se liječe u psihijatrijskim ustanovama.
Pri tome se terapijski program razlikovao od uobičajenog igranja šaha. Od učesnika se nije zahtijevalo da se međusobno takmiče ili da pokazuju duboko poznavanje strategije. Glavna pažnja bila je usmjerena na pojedinačne kognitivne vještine: koncentraciju, radnu memoriju, planiranje i rješavanje zadataka. Na primjer, učesnici su morali da zapamte raspored figura na šahovskoj tabli, a zatim da ga reprodukuju.
Takav pristup povezan je s činjenicom da šah istovremeno angažuje nekoliko funkcija mozga. Tokom rada s tablom čovjek mora da zadrži informacije u memoriji, prati više elemenata, planira redosljed postupaka, procjenjuje posljedice odluke i kontroliše impulsivne reakcije. Upravo je kombinacija tih zadataka zainteresovala stručnjake kao mogući oblik kognitivnog treninga.
Sabina Vollštet-Klajn, rukovoditeljka istraživačke grupe:
„Naš cilj je da razvijemo terapijske programe koji su relevantni za svakodnevni život i koji efikasno dopunjuju postojeće metode liječenja. Šah u tom pogledu pruža zanimljive mogućnosti, jer istovremeno angažuje veliki broj kognitivnih funkcija.“
Prema njenim riječima, cilj takvih programa jeste stvaranje metoda koje se mogu primjenjivati u svakodnevnom životu i koje mogu dopunjavati već postojeće liječenje.
Pažnja, pamćenje i komunikacija: šta su donijeli treninzi
U prvom istraživanju učestvovale su osobe sa zavisnošću od alkohola koje su istovremeno nastavile da primaju standardno liječenje. Pored toga, prolazile su kroz strukturisani program sa šahovskim zadacima. Nakon intervencije, učesnici su bolje održavali pažnju nego osobe iz kontrolne grupe, a takođe su prijavili i viši kvalitet života.
Pozitivne promjene nisu se odnosile samo na kognitivne pokazatelje. Grupni format časova podsticao je komunikaciju i društvenu interakciju tokom rehabilitacije. Učesnici su program uglavnom pozitivno ocijenili, a njihova spremnost da ga preporuče prijatelju značajno je porasla i ostala povišena čak i tri mjeseca nakon završetka istraživanja.
Drugi rad bio je posvećen adolescentima uzrasta od 13 do 17 godina koji su se liječili u psihijatrijskim ustanovama. Tokom šest nedjelja dodatno su pohađali šahovski kognitivni trening. I u ovoj grupi istraživači su otkrili pozitivne promjene: poboljšani su pokazatelji radne memorije, dok su sami adolescenti prijavili veće psihološko blagostanje i bolji kvalitet života u poređenju s kontrolnom grupom.
Pri tome autori naglašavaju preliminarni karakter rezultata. Oba rada spadaju u pilot-studije, pa su za potvrdu efekta potrebna obimnija istraživanja i duže praćenje učesnika.
Zašto je šah uopšte koristan za mozak
Interesovanje za šah nije povezano samo s njegovom mogućom primjenom u terapiji. Sama igra predstavlja složeno kognitivno opterećenje: čovjek istovremeno mora da koristi pažnju, radnu memoriju, planiranje, kontrolu impulsa i sposobnost rješavanja problema. Zato se redovno igranje šaha posmatra kao jedan od oblika intelektualne aktivnosti koji primorava mozak da stalno obrađuje i zadržava nove informacije.
Postoje i ranija istraživanja koja ukazuju na moguću korist od šahovskih treninga. Na primjer, u jednoj pilot-studiji sa starijim osobama program u trajanju od 12 nedjelja bio je povezan s poboljšanjem opšteg kognitivnog stanja, pažnje, brzine obrade informacija, izvršnih funkcija i kvaliteta života. Pri tome su autori takođe istakli potrebu za daljim istraživanjima na većim uzorcima.
Poseban značaj može imati i društvena strana šaha. Ova aktivnost može se praktikovati u grupi, partije se mogu analizirati, zadaci zajednički rješavati i ostvarivati interakcija s drugim ljudima. U istraživanju osoba sa zavisnošću od alkohola upravo su grupni časovi bili praćeni poboljšanjem komunikacije i društvenih interakcija. Zbog toga se potencijalni efekat šaha možda ne sastoji samo u kognitivnom opterećenju već i u samom obliku zajedničke aktivnosti.
Pri tome bi bilo pogrešno tvrditi da šah garantovano „trenira mozak“ ili sprečava psihičke bolesti. Dokazi su za sada neujednačeni, a rezultati pojedinačnih istraživanja ne mogu se automatski primijeniti na sve ljude. Preciznije je šah posmatrati kao pristupačan oblik intelektualne i društvene aktivnosti koji može donijeti kognitivnu i psihološku korist.
Ne zamjena za liječenje, već dodatno sredstvo
Autori novih radova posebno naglašavaju: njihov cilj nije da se psihoterapija ili druge metode liječenja zamijene šahom. Riječ je o dodatnom programu koji se može koristiti zajedno s već postojećom pomoći.
Posebno je značajna činjenica da su slične promjene u kvalitetu života uočene kod dvije veoma različite grupe — osoba sa zavisnošću od alkohola i adolescenata s psihičkim poremećajima. Za pacijente s takvim stanjima kvalitet života ima samostalni značaj: povezan je sa sposobnošću suočavanja sa svakodnevnim zadacima, izgradnjom društvenih odnosa i povratkom aktivnom životu.
Istraživači sada žele da sprovedu obimnija istraživanja kako bi utvrdili koje grupe pacijenata imaju najveću korist od šaha i kako optimalno uključiti takve treninge u postojeće programe liječenja. Ako se početni rezultati potvrde, šahovski kognitivni treninzi mogli bi postati još jedno dodatno sredstvo u psihijatrijskoj i rehabilitacionoj praksi.
Sabina Vollštet-Klajn
(Preneseno sa ruskog sajta)