V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
INDIJA. Domovina šaha
U prilog indijskom porijeklu šaha govore srednjovjekovne legende, prisustvo u igri figure slona, koji je dugo vremena bio strašno oružje u drevnoj indijskoj vojsci, kao i prvobitni naziv šahovske igre šatrandž (čatrang), nastao od indijskog vojnog termina „čaturanga“. Volter je u djelu „Ogled o običajima i duhu naroda“ tvrdio da se u stvaranju šahovske igre „ispoljila specifičnost mišljenja Hindusa: ona je isto tako alegorična kao i njihove basne, ona je slika njihovog ratovanja“.
U samoj Indiji zasad nisu pronađene najstarije šahovske figure; one su otkrivene u susjednim regionima Centralne Azije, gdje su u procesu formiranja igre za dva partnera preovladavali budizam i indijska kultura. Zato Indijci imaju puno pravo da se ponose time što su dali podsticaj nastanku ne samo neposredne prethodnice šaha (čaturange), nego i savremenog oblika ove mudre igre, koja predstavlja neiscrpan izvor za ljudski um.
„Šah“, kaže indijska poslovica, „more je u kojem se i komarac može napiti, a slon okupati.“
Prvo indijsko djelo o šahu na sanskrtu „Manasolasa“ pojavilo se početkom 12. vijeka.
Početkom 19. vijeka, 1828–1829. godine, između gradova Madrasa i Hajderabada odigran je dopisni meč od dvije partije. Veza se održavala pomoću slonova koji su prenosili zaključanu kutiju s kovertom u kojoj je bio zapisan naredni potez. Sačuvane su i same partije, u kojima je borba imala oštar karakter i završila se pobjedom Madrasa. Evo jedne od njih.
Hajderabad – Madras (1828–1829)
1.g3 f5 2. Lg2 Sf6 3. c4 e5 4. Sc3 Le7 5. d4 exd4 6. Dxd4 c6 7. Sh3 Sa6 8. a3 Sc5 9. Dd1 0–0 10. 0–0 Sce4 11. Dc2 d5 12. Td1 Le6 13. Sg5 Dc8 14. cxd5 cxd5 15. Sxe4 fxe4 16. Le3 Sg4 17. Ld4 Lg5 18. h3 Sxf2! 19. Tf1 Sxh3+ 20. Kh2 Td8 21. Db3 h5 22. Lxh3 Lxh3 23. Sxd5 Le6 24. Tf5 Txd5! 25. Txd5 Dc6 26. Txg5 Lxb3 27. Txg7+ Kf8 28. Tf1+ Ke8 29. Tf6 Dc2 30. Th6 Dxe2+ 31. Kh3 Df1+ 32. Kh4 Df8 33. Txh5 Lf7 34. Txf7 Kxf7 35. Tf5+ Ke6 36. Txf8 Txf8 37. Lxa7 Kf5 38. Kh3 Td8 39. Lb6 Td3 40. Kh4 e3 41. g4+ Kf4 42. Lc7+ Kf3 43. g5 e2 44. La5 Td1.
Bijeli predaje.
Učesnik ovog meča Gulam Kasim objavio je analizu Mucijevog gambita, u kojoj jedna od varijanti napada nosi njegovo ime (1. e4 e5 2. f4 ef 3. Sf3 g5 4. d4).
Prvi Sveindijski turnir održan je u Bombaju 1909. godine. Kasnije su turniri organizovani i u Delhiju, Kalkuti i Madrasu. Na jednom od njih učestvovao je velemajstor Bora Kostić (1926), ali je zauzeo tek drugo mjesto. Pobjednik je bio N. Džoši (1884–1950). Među najjačim šahistima bili su i L. Kisanlal Sarda (1879–1934), V. Kadilkar (1882–1944), koga je engleska štampa nazivala „Indijskim Kapablankom“, i prvi indijski majstor svjetskog glasa Mir Sultan-Kan (1905–1966). Početkom tridesetih godina on je tri puta pobijedio na prvenstvima Engleske i uspješno nastupao na međunarodnim turnirima i mečevima.
Ubrzo poslije sticanja nezavisnosti Indije osnovana je nacionalna šahovska federacija (1951), a indijski šahisti počeli su da učestvuju na Svjetskim olimpijadama (od 1956). Najjači majstor zemlje dugi niz godina bio je Manuel Aron, prvi indijski međunarodni majstor i učesnik međuzonskog turnira u Stokholmu (1962).
Od 1978. na ženskim olimpijadama učestvuje i nacionalna reprezentacija. Senzaciju je izazvao njen uspješan nastup 1982. godine u sastavu tri sestre Kadilkar – međunarodnih majstora Višvanti, Džejšri i Rohini (8. mjesto).
Učesnici kandidatskih mečeva održanih u Indiji. Sjede (slijeva nadesno): V. Anand, G. Kamski, B. Gelfand, V. Kramnik, V. Salov i J. Timan.
Sanginagar, 9. avgust 1994.
Početkom 1990-ih godina idol šahista zemlje postao je prvi međunarodni velemajstor Indije Višvanatan Anand iz Madrasa. Za kratko vrijeme izbio je među najjače šahiste svijeta. Godine 1995. igrao je meč za svjetsko prvenstvo s G. Kasparovom (Njujork), a 1998. za prvenstvo svijeta FIDE s A. Karpovom. Godine 2000. osvojio je takmičenje za Svjetski kup i prvenstvo svijeta FIDE po nokaut-sistemu i popeo se na drugo mjesto rejting-liste najjačih šahista planete. S nepromjenljivim uspjehom nastupa i na međunarodnim turnirima koji se tradicionalno, od 1978. godine, održavaju u domovini.
Godine 1991. titulu velemajstora stekao je još jedan indijski šahista, dvadesetčetvorogodišnji Dibendu Barua.
INTERNET i šah
O sjajnim perspektivama šaha u kompjuterskoj mreži Internet 13. svjetski prvak G. Kasparov pisao je 2000. godine:
„Na Internetu odjednom svi nedostaci šaha postaju prednosti. Zato što se šah na Internetu može igrati istinski. Partija se može analizirati, može se komentarisati. Može se podučavati. Dakle, šah je, kao igra, jednostavno predodređen za kompjutersku epohu Interneta.“
Čak 124 dana trajala je 1999. godine partija na Internetu Kasparov – „Ostatak svijeta“, u kojoj je učestvovalo više od tri miliona ljubitelja šaha iz 75 zemalja svijeta.
Kasparov – „Ostatak svijeta“
Internet, 1999.
1.e4 c5 2.Nf3 d6 3.Bb5+ Bd7 4.Bxd7+ Qxd7 5.c4 Nc6 6.Nc3 Nf6 7.0–0 g6 8.d4 cxd4 9.Nxd4 Bg7 10.Nde2 Qe6 11.Nd5 Qxe4 12.Nc7+ Kd7 13.Nxa8 Qxc4 14.Nb6+ axb6 15.Nc3 Ra8 16.a4 Ne4 17.Nxe4 Qxe4 18.Qb3 f5 19.Bg5 Qb4 20.Qf7 Be5 21.h3 Rxa4 22.Rxa4 Qxa4 23.Qxh7 Bxb2 24.Qxg6 Qe4 25.Qf7 Bd4 26.Qb3 f4 27.Qf7 Be5 28.h4 b5 29.h5 Qc4 30.Qf5+ Qe6 31.Qxe6+ Kxe6 32.g3 fxg3 33.fxg3 b4 34.Bf4 Bd4+ 35.Kh1 b3 36.g4 Kd5 37.g5 e6 38.h6 Ne7 39.Rd1 e5 40.Be3 Kc4 41.Bxd4 exd4 42.Kg2 b2 43.Kf3 Kc3 44.h7 Ng6 45.Ke4 Kc2 46.Rh1 d3 47.Kf5 b1Q 48.Rxb1 Kxb1 49.Kxg6 d2 50.h8Q d1Q 51.Qh7 b5 52.Kf6+ Kb2 53.Qh2+ Ka1 54.Qf4 b4 55.Qxb4 Qf3+ 56.Kg7 d5 57.Qd4+ Kb1 58.g6 Qe4 59.Qg1+ Kb2 60.Qf2+ Kc1 61.Kf6 d4 62.g7 1–0
Početkom 2000. godine putem Interneta, na inicijativu Kasparovljevog kluba, održan je prvi međunarodni turnir uz učešće najjačih velemajstora, kao i svjetsko prvenstvo među školama uz učešće 50 zemalja.
INTUICIJA u šahu
To je sposobnost pronalaženja najboljeg nastavka bez dosljednog, strogo logičkog obrazloženja. Iskusni šahisti posjeduju je u različitoj mjeri. Kod nekih preovladava logičko, kod drugih intuitivno mišljenje. U cjelini, međutim, nijedan snažan šahista ne može bez donošenja intuitivnih odluka, naročito u složenim pozicijama na šahovskoj tabli.
Bez intuitivnih poteza i žrtava, bez iznenadnih nadahnuća, šah bi u velikoj mjeri izgubio svoju privlačnost i postao igra suvoparnog računa. Kako je priznavao genije intuitivne borbe M. Talj, „vrlo često presudan argument u korist ovog ili onog nastavka jeste osjećaj: ‘To je dobro. Ja to osjećam.’“
Nerijetko se šahista nađe u takvoj ekstremnoj situaciji kada se, s jedne strane, pred njim otvara širok izbor primamljivih žrtava i lijepih nastavaka, a s druge strane neumoljivo podsjeća na sebe vrijeme na šahovskom satu koje se stalno smanjuje i zahtijeva ubrzano donošenje odluka. I tada, kao čudo, on vidi potez koji se ne može proračunati, ali je, bez sumnje, jedini i upravo sada neophodan!
„U šahu, kada se ne može izračunati, može se vjerovati intuitivnoj procjeni“, piše velemajstor D. Bronštajn. „A izbor poteza stvar je ukusa – tu procjena ne pomaže.“ U svojoj knjizi „Samoučitelj šahovske igre“, navodeći primjer intuitivne žrtve tornja S. Tartakovera za tri pješaka, zaključuje: „Drugačije nego čarolijom djelovanje crnih figura u toj partiji ne može se nazvati.“
Maróczy – Tartakower
Teplice-Šenau, 1922
17…Rxh2! 18.Kxh2 Qxf2+ 19.Kh1 Nf6 20.Re2 Qxg3 21.Nb1 Nh5 22.Qd2 Bd7 23.Rf2 Qh4+ 24.Kg1 Bg3 25.Bc3 Bxf2+ 26.Qxf2 g3 27.Qg2 Rf8 28.Be1 Rxf1+! 29.Kxf1 e5 30.Kg1 Bg4 31.Bxg3 Nxg3 32.Re1 Nf5 33.Qf2 Qg5 34.dxe5 Bf3+ 35.Kf1 Ng3+ 0–1
(Nastaviće se)