Achilleas Zographos
2017
7
Komponente
7.2 Melodija i kretanje
Šta bi ovaj oblik mogao da predstavlja? Trougao kojem nedostaje jedna stranica? Vrh planine? Ili možda krov kuće? Slika može na različite načine podsticati našu maštu. U zavisnosti od percepcije, ista slika može izazvati različite asocijacije. Prisjetimo se Malog princa Antoana de Sent-Egziperija. Čitalac može vidjeti šešir, dok naš pripovjedač zapravo misli na udava koji je progutao slona.
„Crtež 11 nije predstavljao šešir. Predstavljao je zmiju udava koja vari slona.“
Mali princ
Nije neuobičajeno da muzičar u melodiji „vidi“ pravac, kretanje i oblik, te da ga spontanim pokretom ruke oponaša. Muzičari su sposobni da „čuju“ muziku samo gledajući note, isto kao što šahisti mogu apstraktno da vide niz poteza samo posmatrajući notaciju. „Dobar muzičar gleda ušima i sluša očima.“ Muzika je zapisana u sistemu koji se sastoji od pet paralelnih linija (horizontalna osa) i nota koje se na njima postavljaju (vertikalna osa). Isto važi i za šah. Šahovska tabla sama po sebi predstavlja sistem sa dvije ose i 8×8 polja. Šahisti mogu da ponove partiju na tabli ili u svom umu (naslijepo igranje) samo posmatrajući zapis. Oba sistema zasnovana su na algebarskim principima.
Pošto je melodija niz zvukova u vremenu, lako je zamisliti njeno grafičko predstavljanje. Na dvodimenzionalnom grafikonu, na horizontalnoj osi mogli bismo postaviti vrijeme, a na vertikalnoj visinu tona. U previše pojednostavljenom primjeru, niz od tri izohrone note mogao bi imati sljedeći oblik:
Ne mora se biti muzičar da bi se razumjela ideja. Srednja nota je postavljena više na notnom sistemu i ima višu frekvenciju od druge dvije. Pogledajte prvi stav (preludij) Partite u E-duru za solo violinu J. S. Baha, BWV 1006, u izvođenju Lare St. John, sa animiranim grafičkim prikazom partiture: https://www.youtube.com/watch?v=uoqFH-i7jYY
Vjerovatno inspirisan ovom činjenicom, Lav Sergejevič Termen (na Zapadu poznat kao Leon Teremin) konstruisao je 1919. instrument koji proizvodi „muziku“ tako što prepoznaje isključivo pokret ruku u prostoru, bez stvarnog dodirivanja instrumenta. Vrijedi pogledati, na primjer, Klaru Rokmor kako izvodi Labud iz Karnivala životinja Kamija Sen-Sansa: https://www.youtube.com/watch?v=pSzTPG1Na5U
Kretanje i pravac takođe su dio misaonog procesa šahiste. On percipira poteze figura kao kretanje u prostoru. Napravimo poređenje posmatrajući poteze lovca na poljima a1–d4–g1.
Aljehin -Bogoljubov francuskog umjetnika Dominika Dijžona inspirisan je upravo tom činjenicom.
Dominik Dijžon; Aljehin- Bogoljubov; 1998.
U istom duhu, Hans Holander piše o Il dilettevole e giudizioso giuoco de scacchi (Ugodna i razborita igra šaha), rukopisu iz 18. vijeka autora Aleksandra Sanvita:
„Zaista je zapanjujuće bilježenje nizova poteza na šahovskoj tabli u jednom šahovskom udžbeniku s početka 18. vijeka, jer ono tačno odgovara tadašnjoj notaciji plesova, odnosno zapisu plesnih koraka. Pretpostavljam da autor te knjige nije bio samo učitelj šaha, već i majstor plesa.“
Zanimljivo je i zapažanje Nikolasa Slonimskog u njegovoj knjizi The Road to Music:
„Takođe u duhovitom tonu nalaze se muzička djela poput A Chess Game, u kojima se šahovski potezi imitiraju melodijskim intervalima. Pješak se pomjera za dva polja, pa se i melodija pomjera za dva stepena ljestvice. Konj skače ukoso, kao što konj radi u šahu, pa se melodija pomjera za povišenu kvartnu sekundu. Kada lovac jurne dijagonalno, muzika taj potez oponaša brzim pasažom ljestvice. Pustite ovo djelo šahovskom stručnjaku i vrlo je vjerovatno da će bez greške imenovati poteze.“
MUZIČKA ŠAHOVSKA PARTIJA
Potezi su: 1. c4 c5 2. Sf3 Sf6 3. Lc4 Lc5 4. 0-0 0-0 …
Stručnjaci ili ne, mnogi igrači bi vjerovatno rizikovali i kladili se na to. Ovo je klavirska partitura. Šahovski potezi su simetrični. Dva muzička glasa (desna ruka — crne / lijeva ruka — bijele) kreću se simetrično u suprotnim pravcima, uglavnom u kontrapunktnom kretanju. Poslušajte na: https://www.youtube.com/watch?v=Rshhmb6JUuw
Blair G. Bradšou; Besmrtna partija Anderssen protiv Kieseritzkog
(Nastaviće se)