V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
ZAVLAČENJE, jedan od taktičkih postupaka u šahovskim kombinacijama. Njegov cilj je da se protivnik prisili da povuče krajnje nepovoljan potez na određeno polje, vertikalu ili dijagonalu. Posebno efikasni ovakvi kombinacioni postupci bivaju u igri protiv protivničkog kralja. Pomoću žrtve figure on se navlači na nepovoljno polje, a novim taktičkim udarcem postiže se odlučujuća prednost.
Velimirović – Sabo
Amsterdam, 1976
33…Rh8! 34.Rb3 Qc6! 35.Rf3 Ke6! 36.g3 Nd5 37.Rd3 Kxd6 38.Qf3 g4 39.Qf4+ Ke6 40.Qd4 Rh1+! 41.Kxh1 Ne3+! 0–1
Brilijantna kombinacija sa žrtvom dame radi zavlačenja kralja na polje otkrivenog dvostrukog šaha sa naknadnim matom pojavila se u sljedećoj kratkoj partiji.
Reti – Tartakover
Beč, 1910
1.e4 c6 2.d4 d5 3.Nc3 dxe4 4.Nxe4 Nf6 5.Qd3 e5 6.dxe5 Qa5+ 7.Bd2 Qxe5 8.0–0–0 Nxe4?
9.Qd8+ Kxd8 10.Bg5+ Kc7 11.Bd8# 1–0
KOMPONOVANJE PROBLEMA (ЗАДАЧНАЯ композиция) .
Šahovski problem predstavlja vještački stvorenu poziciju u kojoj, po pravilu, bijeli započinje i daju crnom mat u određenom broju poteza. Problemi se dijele u velike grupe: dvopotezni, tropotezni, četveropotezni i višepotezni problemi. Za njihovo sastavljanje potrebni su bogata mašta i visoko analitičko umijeće. Oboje je prisutno već u problemskim mansubama srednjovjekovnih traktata. U 18. vijeku i približno do druge polovine 19. vijeka razvoj problemske kompozicije bio je povezan s radom istaknutih majstora i pravih umjetnika šaha, kao što su Sirijac F. Stamma i Del Rio u Italiji, kasnije Adolf Andersen u Njemačkoj, Aleksandar Petrov i Ilja Šumov u Rusiji i drugi. Jak šahista bio je i slavni američki šahovski kompozitor Semjuel Lojd.
U daljem razvoju, kada je sastavljanje problema postalo samostalna sfera stvaralaštva, u nizu zemalja pojavile su se grupe problemista koji su se u potpunosti posvetili njegovom razvoju. Šahovski časopisi i novine s rubrikama o šahu počeli su raspisivati konkurse za sastavljanje problema. Već u 19. vijeku, otprilike tokom 1870–1880-ih godina, u problemskoj kompoziciji nastaju nacionalne škole i pravci: engleska, njemačka i češka. Prva je u problemima prije svega isticala težinu rješenja, češka ljepotu završnih matnih pozicija, a njemačka dubinu sadržaja i razvoj logičkih kombinacija. Ruska škola, nastala na prelazu iz 19. u 20. stoljeće, težila je svestranosti, spajajući najvažnije pravce problemske kompozicije u jedinstven umjetnički stil.
Savremena problemska kompozicija nastavlja da se razvija putem produbljivanja strateškog i konstruktivnog sadržaja. Uprkos velikoj tematskoj raznovrsnosti, u njoj postoji niz zajedničkih estetskih načela koja su zanimljiva širokom krugu šahista: dubina i originalnost autorove zamisli, težina pronalaženja prvog poteza, neupadljiva strateška igra, iznenadne i efektne žrtve figura i slično. Problemi sadrže mnoge taktičke ideje koje se susreću i u šahovskoj partiji: odvlačenje protivničkih figura od odbrane, presijecanje linija, blokiranje polja, vezivanje ili razvezivanje figura i mnoge druge. Kompozitori nastoje da te ideje prikažu u zaokruženoj umjetničkoj formi.
Rješavanje problema donosi šahistima veliku korist: razvija kombinaciono viđenje, analitičke sposobnosti i preciznost računanja, odnosno sve ono što je neophodno za praktičnu igru.
Kao jedan od primjera kompozicione ideje koja privlači pažnju šahista, navešćemo duhovitu kombinaciju poznatu pod nazivom „Indijska tema“ (prvi problem sastavio je Englez Henri Lovdej (1815–1848), koji je živio u Indiji, a objavljen je sredinom 19. vijeka u londonskom časopisu Chess Player’s Chronicle). Suština ove kombinacije je u tome da se, radi izbjegavanja pata na linijama ukrštanja djelovanja bijelih i crnih figura, izvrši pregrupisavanje tako da se privremeno isključi jedna bijela figura, a zatim otvori linija njenog djelovanja sa šahom i objavom mata protivničkom kralju.
H. Lovdej, 1845
„Indijski problem“
Mat u 4 poteza
- Bc1! b4
- Rd2 b5
- Kb1 Kf4
- Rd4×.
O uticaju ovog djela na razvoj kompozicije svjedoči monografija poznatih njemačkih problemista I. Koca i K. Kokkeljkorna „Indijski problem“ (1903), u kojoj su temeljno obrazloženi principi logičke škole.
Ne ulazeći u mogućnost da se opišu svi značajni problemisti koji su u različitim razdobljima stvarali u glavnim centrima problemske kompozicije, navešćemo samo neke od začetnika i klasika ove oblasti šahovske umjetnosti.
Austrija: Konrad Bajer (1828–1897), Anton Novotni (1829–1871), Maksim Feigl (1871–1940), Konrad Erlin (1856–1946).
Engleska: Horacio Bolton (1793–1873), Valter Grimšo (1832–1890), Jozef Grejem Kempbel (1830–1891), Frenk Hili (1828–1906), Bendžamin Laus (1861–1931), Artur Mekenzi (1861–1905), Čarls Plenk (1856–1935), Godfri Hiskot (1870–1952), Edit Berd (1859–1924), Kamine Mensfild (1896–1984), Siril Henri Kipling (1891–1964).
Mađarska: Arnold Pongrač (1810–1890), Mor Erenštajn (1858–1929), Oto Blati (1860–1939).
Njemačka: Julijus Mendhajm (1788–1836), Ferdinand Julijus Brede (1800–1849), Johan Koc (1843–1918), Karl Kokkekorn (1843–1914), Filip Klet (1833–1910), Fridrih Konlajn (1879–1916), Vilhelm Holchauzen (1876–1935), Erih Cepler (1898–1980).
Holandija: Henri Ven Ink (1892–1931), Eltje Viserman (1922–1978), Meidert Nimajer (1902–1987).
Italija: Đorđa Gvideli (1897–1924), Alberto Mari (1892–1953), Otavio Stoki (1906–1964), Adriano Kikjo (1907–1990).
Poljska: David Pšepjurka (1880–1940), Marijan Vrubel (1907–1961).
Rusija: Aleksandar Galicki (1863–1921), Leonid Kubel (1891–1942), Leonid Isajev (1898–1932), Lazar Zalkind (1886–1945), Semjon Levman (1896–1942), Lev Lošinski (1913–1976), Vladimir Bron (1909–1985), Aleksandar Guljajev (1908–1998).
SAD: Džordž Čejni (1837–1861), Semjuel Lojd (1841–1911), Vilijam Šinkman (1847–1933), Oto Vircburg (1875–1951), Alan Vajt (1880–1951).
Francuska: Teodor Erlen (1817–1889), Ogist d’Orvil (1804–1864), Emil Pradinja (1831–1912).
Češka: Antonin Kenig (1836–1911), Jan Dobruški (1853–1907), Jiri Hoholuš (1856–1930), Jozef Pospisil (1861–1916), Miroslav Havel (1881–1958), Karel Traksler (1866–1936), Emil Palkoska (1871–1939).
Takođe i Arnold Elerman (1893–1969) iz Argentine, Volfgang Pauli (1876–1934) iz Rumunije, Knud Haneman (1903–1981) iz Danske i drugi.
ZAJCEV Igor Arkadijevič (rođ. 1938), ruski velemajstor. Trener T. Petrosjana i L. Polugajevskog u mečevima kandidata, A. Karpova u mečevima za svjetsko prvenstvo (1978–1990), teoretičar i publicista.
Sa 24 godine debitovao je na 30. prvenstvu SSSR-a (1962), a ukupno je nastupio na pet prvenstava SSSR-a. Godine 1969. bio je prvak Moskve. Najbolji rezultati na međunarodnim turnirima: Moskva (1968) i 1974. – podjela 1–4. mjesta I 3–4. mjesta, Poljanica-Zdruj (1970) – 2. mjesto, Dubna (1976. i 1979) – 2. i 1–3. mjesto, Kito (1977) – 1. mjesto.
Šahista kombinacionog stila, autor niza debiutskiһ istraživanja i otkrića, novinar, koji dugi niz godina sarađuje sa sedmičnikom i časopisom „64“.
Među brojnim književnim publikacijama I. Zajceva nalaze se članci i memoari o svjetskim prvacima – savremenicima: M. Botviniku i T. Petrosjanu, R. Fišeru i A. Karpovu. Karakterističan je početak njegovog eseja „Tačka apsurda“ – o Petrosjanu (povodom 70. godišnjice njegovog rođenja):
„Neumoljivo vrijeme sve brže i brže se kreće ka nekoj granici, poznatoj samo Bogu… I premda se svijet nekadašnjih predstava ruši pred našim očima zastrašujućom, gotovo grčevitom brzinom, i iako među nama više nema mnogih iz velike šahovske kohorte, ipak se o šahu ne može pisati drugačije nego s osvrtom na još uvijek neupitan autoritet tih gorostasa…“
Zajcev – Ivkov
Poljanica-Zdrój, 1970.
1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 a6 4.Ba4 Nf6 5.0–0 Be7 6.Re1 b5 7.Bb3 0–0 8.c3 d6 9.h3 h6 10.d4 Re8 11.Nbd2 Bf8 12.Nf1 Bb7 13.Ng3 Na5 14.Bc2 Nc4 15.b3 Nb6 16.Rb1!? c5 17.Rb2?! b4!? 18.dxe5 bxc3 19.exf6 cxb2 20.Bxb2 g6 21.Qb1! Nd7! 22.e5!? Bxf3 23.Bxg6 Nxe5 24.Bxf7+! Nxf7 25.Qg6+ Kh8 26.Re7! Bd5 27.Nh5! Qa5 28.Nf4+- Qd2 29.Nxd5 [29.Nxd5 Qxd5 (29…Qxb2 30.Rxf7 Re1+ 31.Kh2 Qe5+ 32.f4 Qe4 33.Rh7#) 30.Rxf7+-] 1–0
(Nastaviće se)