Piše kandidat istorijskih nauka Dmitrij Olejnikov
Rat i savezništvo
Drugi svjetski rat predstavljao je prekretnicu nakon koje je kruti klasni pristup sovjetskoj sportskoj politici ostao u prošlosti.
Saveznički odnosi koji su povezali SSSR sa Velikom Britanijom i Sjedinjenim Američkim Državama potisnuli su u drugi plan pitanja „buržoaskog“ i „proleterskog“ karaktera. Mnogo važnije postalo je stvaranje pozitivne slike o saveznicima.
Razmjena pozitivnih informacija u različitim oblastima kulture nije mogla zaobići ni šah.
Već u jesen 1941. godine američki novinar Lari Lezuer, koji je boravio u Sovjetskom Savezu, sa divljenjem je pisao da se u najtežim danima Bitke za Moskvu održavaju predstave u Bolshoi Theatre, „pa čak i tradicionalni šahovski turnir“ (mislio je na prvenstvo Moskve).
Početkom 1943. godine Lezuer je izveo i širi zaključak: Rusi su pobijedili kod Bitke za Staljingrad kao „najveći šahisti na svijetu“, zahvaljujući nadmoći svoje strategije.
Američka i britanska štampa počele su mnogo da pišu o sovjetskom šahu i da objavljuju tekstove autora iz SSSR-a.
Glavna tema majskog broja američkog šahovskog časopisa Chess Review iz 1943. godine bila je „Šah u SSSR-u“. U opširnom i bogato ilustrovanom članku pod istim naslovom posebno je istaknuto da je šah imao svoju ulogu u uspjesima Crvene armije, čiji su komandanti „zadivili svijet svojom vrhunskom strategijom i taktikom“, razvijajući upravo onaj način razmišljanja zahvaljujući kojem Crvena armija uspješno primjenjuje napadne, protivnapadne i odbrambene strategije.
Američki časopis „Chess Review“, posvećen šahu u SSSR-u. Na naslovnoj strani je prvak Uzbekistanske SSR, seljak K. Nadžmetdinov. 1943. godina
Sa sovjetske strane, početkom 1943. godine osnovan je Šahovski biro pri VOKS-u (Svesavezno društvo za kulturne veze sa inostranstvom) – radi jačanja kulturnih veza sa stranim šahistima. Taj biro je organizovao izdavanje mjesečnog biltena „Sovjetska šahovska hronika“, namijenjenog inostranim čitaocima i objavljivanog na engleskom jeziku.
U junu 1944. godine bilten je prenosio riječi predsjednika Svesavezne šahovsko-damaške sekcije B. S. Vajnštajna o jačanju međunarodnih šahovskih veza sa Velikom Britanijom, Sjedinjenim Američkim Državama „i drugim slobodoljubivim nacijama“ u okviru „zajedničke borbe Ujedinjenih nacija za oslobođenje Evrope“.
Nepolitički karakter kulturnih veza naglašavao je predsjednik VOKS-a V. Kemenov. U govoru na prijemu u čast šahovskog radio-meča SSSR – Velika Britanija rekao je da je priroda šaha, tog plemenitog ispita intelekta i volje, takva da svaka nova ideja, svaki zanimljiv potez koji se pojavi u šahovskoj praksi, postaje bogatstvo svih šahista, bez obzira na državu ili naciju (VOKS reception // Soviet Chess Chronicle, 1946, br. 6, str. 25).
Klasni pristup međunarodnom šahu više se nije pominjao.
Poslije rata
Na sastanku Politbiroa povodom prvog poslijeratnog parade fizičara na Crvenom trgu, planiranog za jul 1945. godine, Staljin je rekao: „Sadašnje rukovodstvo [Sportskog komiteta] neće moći da se izbori ni sa organizacijom parade, ni sa novim zadacima razvoja sporta. Navikli su da rade po starom, a mi već moramo da izlazimo na nove pozicije. Hajde da razmislimo o novom predsjedniku, i o zamjenicima takođe.“
Pod novim rukovodiocem Državnog komiteta za sport, N. Romanovim, sovjetska sportska politika počela je da se zasniva na priznanju potrebe rada u okviru međunarodnih sportskih federacija. Sportintern nije obnovljen: u tajnoj bilješci N. Romanova upućenoj zamjeniku predsjednika Savjeta narodnih komesara SSSR-a V. M. Molotovu i sekretaru CK VKP(b) G. M. Maljenkovu od 5. januara 1946. navedeno je da je „u oktobru 1945. u Parizu održana konferencija povodom prestanka djelovanja Socijalističke radničke sportske internacionale tokom rata… Bivši rukovodioci su predložili stvaranje nove organizacije“.
Romanov je predložio da se taj prijedlog ne prihvati, jer bi „ulazak sovjetskih sportskih organizacija u međunarodne federacije po pojedinim sportovima omogućio da u bliskoj budućnosti pokrenemo pitanje stvaranja jedinstvenog međunarodnog demokratskog sportskog centra“.
Zahvaljujući naporima Romanova, od ljeta 1946. godine počela je procedura pristupanja svesaveznih sportskih sekcija odgovarajućim međunarodnim organizacijama (prvi su to učinili sovjetski fudbaleri, primljeni u FIFA-u, zatim dizači tegova). Ali za svaki takav korak bila je potrebna dozvola „odozgo“.
Preko Uprave za propagandu i agitaciju (Agitprop) pri CK-u, Georgiju Maljenkovu i Andreju Ždanovu stizala su pisma sa zahtjevima da se odobri priprema za prvenstvo svijeta u šahu i uspostavi saradnja sa šahovskim federacijama drugih zemalja.
U arhivi su sačuvani detaljni izvještaji N. Romanova o toku međunarodnog turnira u holandskom Groningenu u jesen 1946. godine, gdje su se za prvo mjesto borili bivši svjetski prvak M. Eve, najbolji sovjetski šahisti M. Botvinik i V. Smislov, kao i prvak SAD A. Denker:
„Sekretaru CK VKP(b) drugu Ždanovu A. A. Podnosim izvještaj o toku međunarodnog šahovskog turnira u Groningenu. Do 12. septembra odigrano je 12 kola, ostalo je još 7. Prvo mjesto zauzima prvak SSSR-a M. Botvinik… Na drugom mjestu je bivši svjetski prvak M. Eve. Eve je izgubio jednu partiju (od Smislova)…“
Ishod nadmetanja M. Botvinika i M. Evea na turniru u Groningenu (Holandija) u velikoj mjeri je odredio sudbinu šahovske krune. U međusobnoj partiji — remi, ali na turniru je pobijedio Botvinik. 1946. godina. Foto: Nacionalni arhiv Holandije
Na kraju je Botvinik pobijedio, Eve je bio drugi, Smislov treći, a Denker tek deseti. To je bio osnov za obraćanje Sportkomiteta sovjetskoj vladi sa zahtjevom za dozvolu učešća na svjetskom prvenstvu. (Podsjetimo se Staljinove rečenice o učešću sovjetskih sportista na svjetskim prvenstvima: „Ako nisu spremni, onda ne treba da učestvuju“).
(Nastaviće se)