V.A.Ivonin: Šah. Sport -Legende, laži i istina
Moskva, 2008.
Wilhelm Steinitz
Prvi zvanično priznati svjetski šampion bio je Wilhelm Steinitz. Titulu je osvojio 1886. godine u meču protiv Johanna Zukertorta. Meč se igrao do 10 pobjeda; Zukertort je vodio 4:1, ali nije izdržao pritisak i izgubio od Steinitza rezultatom 5:10.
Steinitz, koji je osam godina bio svjetski prvak, tri puta je branio titulu najboljeg šahiste svijeta, uključujući i dva puta u mečevima protiv Mihaila Čigorina. Steinitz je autor knjige „Moderno šahovsko uputstvo“, u kojoj je opisao osnove pozicione igre. To djelo je i danas u upotrebi.
U to vrijeme, kao i naredne tri decenije, još nije postojao sistem izbora izazivača za titulu svjetskog prvaka niti zvanična pravila organizacije mečeva.
Svjetski prvaci su sami birali svoje protivnike (ponekad i ne najjače), dogovarajući uslove, mjesto i vrijeme odigravanja mečeva. Tek 1922. godine, na prijedlog Hosé Raúl Kapablanke, grupa velemajstora zaključila je džentlmenski sporazum, čiji je glavni uslov bio da izazivač obezbijedi nagradni fond od 10.000 dolara. Pri tome je, bez obzira na ishod meča, veći dio nagrade isplaćivan bivšem šampionu.
Godine 1894. Steinitza je izazvao Emanuel Lasker na meč za titulu svjetskog prvaka i pobjedio ga. Potom je u Moskvi 1896–1897. odigran njihov revanš-meč, koji je ponovo završen pobjedom Laskera. Taj poraz se katastrofalno odrazio na Steinitza: obolio je, završio u ustanovi za duševno oboljele u Moskvi, a posljednje dane života proveo je u psihijatrijskoj ustanovi u New Yorku.
Emanuel Lasker
Emanuel Lasker, doktor matematike i filozofije, bio je svjetski prvak najduže – skoro 27 godina. Mnogo je igrao na turnirima i napisao niz knjiga, među kojima i „Udžbenik šahovske igre“.
Lasker je više puta boravio u našoj zemlji. Godine 1925. učestvovao je na ommeđunarodnom turniru. Od 1935. do 1938. čak je živio i radio u Moskvi.
Godine 1921. Kubanac Hosé Raúl Kapablanka izazvao je Laskera na meč za titulu svjetskog prvaka i pobijedio. Tačnije, pri rezultatu 4:0 u korist Kapablanke, Lasker je predao meč. Poznato je da su nakon toga odnosi između Laskera i Kapablanke bili loši. Lasker je smatrao da je poraz 1921. godine posljedica loših klimatskih uslova u Havani, koju je Kapablanka navodno namjerno izabrao kao mjesto odigravanja meča. Ipak, Kapablanka nije gajio ogorčenost i nakon Laskerove smrti 1941. godine napisao je: „Njegovom smrću izgubili smo najvećeg šahovskog genija.“
Hose Raúl Kapablanka
Hose Raúl Kapablanka je postao svjetski prvak u mlađem uzrastu nego Wilhelm Steinitz, Emanuel Lasker, Aleksandar Aljehin, Max Eve, Mihail Botvinik i Vasilij Smislov – u 33. godini života.
Počeo je da igra šah sa četiri godine. Sa 13 godina postao je prvak Kube, a zatim je učestvovao i pobjeđivao na mnogim međunarodnim turnirima.
U Rusiju je prvi put došao 1913. godine, radeći u konzulatu Kube u Sankt Peterburg. 1925. i 1935. godine učestvovao je na prvom i drugom moskovskom međunarodnom šahovskom turniru. Godine 1936. zaljubio se u udovicu ruskog emigranta Olga Čegodajeva, koja je kasnije postala njegova supruga. Tokom učešća na prvom međunarodnom turniru glumio je glavnu ulogu u filmu Šahovska groznica reditelja Vsevolod Pudovkin. Tokom jednog slobodnog dana na turniru otputovao je u Lenjingrad, gdje je održao simultanku, u kojoj je učestvovao i 14-godišnji Mihail Botvinik, tada sa prvom šahovskom kategorijom.
Evo kako je Botvinik opisao partiju s Kapablankom:
„U daminom gambitu Kapablanka je neoprezno (ili je možda mislio da igra protiv dječaka) rokirao na dugu stranu, dospio pod napad, bio primoran da žrtvuje pješaka (da bi prešao u završnicu), ali sam precizno realizovao materijalnu prednost. Kasnije sam čuo da je Kapablanka pohvalno govorio o mojoj igri. Međutim, izraz lica svjetskog prvaka u trenutku završetka partije nije bio nimalo prijatan.“
Nakon šest godina na šahovskom tronu, Kapablanka je 1927. godine izgubio titulu od Aleksandra Aljehina. Njihov meč igrao se do šest pobjeda i značajan je po tome što je odigrano 34 partije, uključujući 32 damina gambita. U šahovskoj istoriji zabilježen je i rekord da je Kapablanka u periodu od sedam godina u mečevima i turnirima izgubio samo jednu partiju.
Kasnije se pojavila ideja revanš-meča. Međutim, Kapablanka je tada upao u „zamku“ koju je sam postavio: uvijek je zahtijevao da izazivač obezbijedi nagradni fond od 10.000 dolara – i to je i postizao. Ovaj put je Aljehin postavio isti uslov, koji Kapablanka nije mogao da ispuni.
Kapablanka je bio potpuno posvećen šahu i igrao je turnire do posljednjeg dana života. Umro je iznenada tokom igre na jednom turniru.
Kapablanka je autor knjiga „Moja šahovska karijera“ i „Osnove šahovske igre“, na osnovu kojih je kasnije nastao i „Udžbenik šahovske igre“, više puta izdat i u našoj zemlji. Drugo izdanje tog udžbenika u sovjetsko vrijeme izašlo je pod redakcijom, s predgovorima i komentarima Mihail Botvinik. Poklanjajući mi tu knjigu, napisao je: „Uvaženom Viktoru Andrejeviču Ivoninu – ključ od vrata šahovskog grada“. „Ključ od vrata“ je izvanredna ocjena Kapablankinog stvaralaštva.
Ništa manje značajne riječi o Kapablanki napisao je Botvinik u predgovoru tog udžbenika: „Vrline Kapablanke ne treba ni umanjivati ni uljepšavati: on je bio onakav kakav je bio, i to je dovoljno da bude veliki.“
(Nastaciće se)