V.Linder, I.Linder, Moskva, „Sovjetska Rusija“, 1988.g.
G. Lederer, američki šahovski radnik, organizator međunarodnih turnira u Njujorku 1924. i 1927. godine, na zahtjev Kapablanke preuzeo je misiju prikupljanja sredstava za finansijsko obezbjeđenje revanš-meča.
Njegovi nastupi završili su zauzimanjem 2. mjesta, iza Evea, u Hastingsu (1930/31) i „malom revanš činu“ u meču od 10 partija, održanom 1931. godine u Holandiji. Kapablanka je ponovo pokazao da je pravi meč-borac, ne izgubivši nijednu partiju i ostvarivši dvije pobjede. Posredno, ovaj rezultat postao je najbolji argument u dopisnom sporu Kapablanke s Aljehinom i Bogoljubovom, koji je s velikim trudom pobijedio Maksa Evea i to s minimalnim rezultatom (5½ : 4½), ne izbjegavši poraze. Kapablanka je, pak, pobijedio talentovanog holandskog velemajstora Maksa Evea na njegovom terenu rezultatom 6:4.
U izvještaju časopisa „Šah u SSSR-u“ o meču Kapablanka – Eve (1931, br. 14) naglašavalo se da je „Kubancu uspjelo da dokaže svoje superioritet nad Eveom s još većim spoljnim i unutrašnjim efektom nego što su to postigli Aljehin i Bogoljubov“. Iz toga je izveden zaključak da Kapablanka, kao meč-protivnik, i danas predstavlja ozbiljnu snagu. „Što se brže odigra dugo očekivani revanš-meč Aljehin – Kapablanka, to će šahovska umjetnost više profitirati. Za sadašnjeg šampiona, Kapablanka, uprkos svim svojim ‘greškama’, i dalje je najopasniji protivnik.“
Još jedan „posredni rivalitet“ između Kapablanke i Aljehina tih godina, koje je takođe završilo uspješno za kubanskog šahistu, proizvelo je njihovo svojevrsno takmičenje u simultankama s pojačanim sastavom učesnika. 1931. godine u Njujorku Kapablanka je odigrao simultanku na 50 tabli, pri čemu je za svakom sjelo po četiri konsultanta. Oko 2.500 gledalaca pratilo je neobičnu borbu, koja je završila pobjedom bivšeg svjetskog šampiona.
Godinu dana kasnije, u Parizu, Aljehin je oborio ovaj rekord, igrajući na 60 tabli s po 5 konsultanata za svakom. U istoj 1932. godini, on je znatno poboljšao rezultat Kapablanke, igrajući u Njujorku pod istim uslovima kao bivši šampion.
Međutim, posljednja riječ pripala je Kapablanki, koji je 14. maja 1932. godine u Havani održao simultanku na 66 tabli sa po 5 konsultanata za svakom i ostvario odličan rezultat.
Zatim kod Kapablanke nastupa relativno dug period pauze u šahovskoj praksi. Da, usput, i u svijetu se, usljed opšte ekonomske krize, naglo smanjio broj velikih međunarodnih turnira. Samo u SSSR-u puls šahovskog života kucao je sve jače. Osnivani su brojni šahovski krugovi i klubovi u preduzećima, institutima i pionirskim domovima. Sa svakom godinom izlazilo je sve više šahovskih knjiga. Počeo je izlaziti i novi časopis „Šah u SSSR-u“, na stranicama kojeg su široko obrađivani problemi šahovskog stvaralaštva.
Šahovska javnost SSSR-a nastavila je s stalnim interesovanjem pratiti nastupe Kapablanke na turnirima. Živi odjek u štampi nalazila su i pitanja koja je on pokretao u javnosti o načinima razvoja šahovske igre.
Mnogi šahisti nisu mogli da se slože s tvrdnjom Kapablanke (koji je ponovo u Engleskoj objavio članak o reformi šaha) da će dubinsko proučavanje otvaranja i razvoj savremenih metoda igre među prvoklasnim majstorima već za 10–15 godina dovesti do toga da će svaki „dobar šahista moći da remizira bilo koju partiju“.
Jer praksa beskompromisne borbe, posebno u sovjetskim takmičenjima, nije potvrđivala Kapablankine bojazni. Moskovski časopis „64 – šah i dame u radničkom klubu“ (1930, br. 1) objavio je članke Kapablanke i Retija pod zajedničkim naslovom „Remi kao smrt šaha“, uz poziv čitaocima da iznesu svoje mišljenje o ovoj temi, a u trećem broju – partiju Maroci – Kapablanka, odigranu na ogromnoj šahovskoj tabli (192 polja!) po „reformisanom sistemu“.
U redakciju je stiglo mnogo pisama. Neki su prihvatali Kapablankino stanovište. Poznati sovjetski šahovski kompozitor studija Aleksej Troicki pristupio je „sa svojih pozicija“, ističući da već na tabli sa sto polja dvije lagane figure – lovac i konj, pri matiranju samog kralja, bivaju osuđene na isto bespomoćno stanje kao što je danas slučaj sa dva konja.
Većina čitalaca odlučno se protivila reformi šaha, kao i redakcija časopisa, čije je stanovište u sedmom broju izložio N. Grigorjev. „Mi smatramo“, pisao je on, „da je svaka reforma šaha nesavremena i uopšte nije potrebna. I u svom sadašnjem obliku šah je veoma složen, a njegova teorija je još daleko od iscrpljenja svih mogućnosti.“
Postoji i druga strana problema, zbog koje „čak i da je Kapablanka bio u pravu, reformisanje šaha ipak ne bi trebalo da se sprovede. Reforma“, ističe dalje Grigorjev, „dala bi sumnjiv efekat u odnosu na onih nekoliko na koje računa, a u odnosu na većinu bila bi direktna greška. Negativni uticaj na šahovski napredak osećao bi se svuda, naročito kod nas, u SSSR-u. Mi tumačimo šah kao sredstvo kulturnog uzdizanja masa, činimo sve za široku šahovsku propagandu, iako nailazimo na poteškoće, jer je šah čak i u svom sadašnjem obliku težak. ‘Šah za mase!’ – osnovni je slogan našeg rada. Ali bismo ga uništili, naneli nepopravljivu štetu našem kulturnom djelu, ako bismo promijenili šah, a još više ako bismo ga dodatno zakomplikovali, tj. učinili manje dostupnim masama. Na to ne možemo i nećemo pristati.“
I sva Kapablankina kreativnost, njegove najbolje partije, u suštini su potvrdile neosnovanost predložene reforme. Jer one predstavljaju istinska djela šahovske umetnosti i uz to pokazuju koliko daleko može stići voljni šahista ako teži pobijedi. Na njegovim partijama učili su se mnogi sovjetski šahisti.
(Nastaviće se)