V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
TALJ Mihail Nehemijevič (9. novembar 1936, Riga – 28. jun 1992, Moskva), latvijski velemajstor, osmi svjetski šampion u istoriji šaha (1960–1961).
Sin riškog ljekara, već u djetinjstvu zadivljavao je raznovrsnošću sposobnosti i interesovanja. Sa 7 godina lako je množio trocifrene brojeve i mogao doslovno ponoviti očevu medicinsku lekciju. Miša je imao savršen sluh, a roditelji su mu usadili ljubav prema muzici. Odlična reakcija i požrtvovanost na golu učinili su ga nezamjenjivim golmanom školskog i studentskog tima. Ipak, Mihail Talj nije postao naučnik, nije se proslavio u muzici niti osvojio fudbalske stadione. Sa deset godina zaljubio se u drugu igru — i ona je odredila njegov životni put.
Sa 17 godina Talj je postao prvak Letonije i stekao titulu majstora, a sa 20 velemajstora. Te godine njegov talenat naročito je zablistao na 24. prvenstvu SSSR-a. Na turniru su učestvovali svi najjači sovjetski velemajstori, osim Vasilija Smislova i Mihaila Botvinika. Od samog početka sala je bila prepuna — publika je „dolazila zbog Talja“, koji je imao nevjerovatnu sposobnost da žrtvom figure, pa čak i čitavim nizom žrtava, izazove buru kombinacionih komplikacija u, naizgled, jednostavnoj poziciji.
…Talj povlači potez i upućuje protivniku prodoran pogled, kao da želi pročitati njegove namjere; zatim naglo ustaje i počinje da šeta po sali, posmatrajući partije na susjednim tablama. Sve ga zanima — ne smije propustiti ništa vrijedno što bi mu pomoglo da prati najnovija otkrića. Ali čim vidi da je protivnik povukao potez, već je za svojom tablom. Naslanjajući ruke na sto, nadvija se nad pozicijom — u njegovom izgledu ima nečeg demonskog. Kao „zla kob“, redom pobjeđuje slavne velemajstore: David Bronštajn, Paul Keres, Tigran Petrosjan i Mark Tajmanov polažu oružje.
Ali čim nakon partije dođe u pres-centar, Talj postaje „dobri genije“ — velikodušno dijeli sa protivnicima čitavu lepezu varijanti koje su mu se maloprije rojile u glavi. Poraženi šahisti često pokazuju gdje su mogli igrati jače, pa čak i da su u nekim varijantama imali dobitak… Talj se smiješi i dobronamjerno se slaže.
Mnogima se tada činilo da Talj većinu pobjeda postiže zahvaljujući grubim greškama protivnika i da su njegove žrtve mogle biti opovrgnute. Međutim, analitičari su za to trebali danima tražiti rješenja, dok su njegovi protivnici morali odlučivati odmah, često u velikoj vremenskoj oskudici. Talj je majstorski koristio i psihološki faktor, naročito protiv igrača sklonih pozicionoj igri — svojim žrtvama iznenada bi narušavao miran tok partije, pa se i iskusni velemajstori ponekad nisu mogli snaći u nagloj promjeni situacije na šahovskoj tabli.
Talj, pobijedivši na prvenstvu SSSR-a (1957), godinu dana kasnije ponovo je postao šampion zemlje. Godine 1958. uključio se u borbu za svjetsko prvenstvo. Prvi put učestvujući na međuzonskom turniru, Talj je osvojio 1. mjesto, ostavivši iza sebe Tigrana Petrosjana, Svetozara Gligorića, Roberta Fišera, Fridrika Olafsona… Podjednako briljantno Talj je pobijedio i na turniru kandidata u Bledu (Jugoslavija) u septembru 1959. Ovoga puta takmičenje se igralo u četiri kruga. Talj je izgubio samo jedan mikro-meč – od drugog u poretku Keresa, i jedan odigrao remi – protiv Petrosjana. Ipak, s ogromnom razlikom pobijedio je Gligorića, Olafsona i Benka, uzimajući svakom od njih po 3,5 poena od 4, a Fišeru svih 4. Tako je Talj postao kandidat za meč sa svjetskim šampionom.
Talj – Smislov
Bled, 1959. – Turnir kandidata
1.e4 c6 2.d3 d5 3.Nd2 e5 4.Ngf3 Nd7 5.d4 dxe4 6.Nxe4 exd4 7.Qxd4 Ngf6 8.Bg5 Be7 9.0–0–0 0–0 10.Nd6 Qa5 11.Bc4 b5 12.Bd2 Qa6 13.Nf5 Bd8
14.Qh4! bxc4 15.Qg5 Nh5 16.Nh6+ Kh8 17.Qxh5 Qxa2 18.Bc3 Nf6 19.Qxf7! Qa1+ 20.Kd2 Rxf7 21.Nxf7+ Kg8 22.Rxa1 Kxf7 23.Ne5+ Ke6 24.Nxc6 Ne4+ 25.Ke3 Bb6+ 26.Bd4 1–0
Milioni zaljubljenika u šah pratili su sa zanimanjem „Meč dvojice Mihaila“ – Botvinika i Talja. Zbog toga što je njihov stil igre bio izrazito različit, zbog toga što je Talj već pri prvom pokušaju stigao do samih vrata Olimpa, i konačno, zato što se oni NIKADA RANIJE nisu međusobno susreli.
Prvu partiju 15. marta 1960. kandidat je pobijedio. U daljim partijama, u oštrijoj borbi, nije gubio inicijativu.
Botvinik – Talj
Moskva, 1960. – 6. partija meča
[ChessBase/Tal]
1.c4 1) Kirillov,V: Mikhail Tal 1949–1961. Riga. 1996. p.217-229. 1…Nf6 2.Nf3 g6 3.g3 Bg7 4.Bg2 0–0 5.d4 d6 6.Nc3 Nbd7 7.0–0 e5 8.e4 c6 9.h3 [9.Be3 Ng4 10.Bg5 Qb6! 11.h3 exd4! 12.Na4 Qa6 13.hxg4 b5 14.Nxd4 bxa4 15.Nxc6 Qxc6 16.e5 Qxc4 17.Bxa8 Nxe5Botvinnik,M-Smyslov,V/World Championship 20th 1954 (14)/0-1] 9…Qb6 10.d5 [10.dxe5 dxe5] 10…cxd5 11.cxd5 Nc5 12.Ne1 [12.Re1; 12.Nd2] 12…Bd7 [12…a5 Petrosian,T-Shianovsky,V/URS-ch sf Kiev 1957 (14)/1-0 13.Nd3 Nxd3 14.Qxd3 Qd8 15.Bg5 h6 16.Be3 b6 17.Qd2 Kh7 18.Rab1 Nd7 19.f4 f5 20.exf5 gxf5 21.Nb5 Ba6 22.Nxd6 Bxf1 23.Rxf1 Qf6 24.fxe5 Nxe5 25.Nxf5 Nc4 26.Qc2 1–0 (26) Petrosian,T-Shianovsky,V Kiev (Ukraine) 1957 MCD] 13.Nd3 Nxd3 14.Qxd3 Rfc8 [14…Nh5 15.Be3 Qd8 16.Qe2! f5 17.exf5 Bxf5 18.g4+-; 14…Ne8 15.Be3 Qd8 16.Rac1 f5 17.exf5 gxf5 18.f4] 15.Rb1 [15.Qe2] 15…Nh5 16.Be3 Qb4 [16…Qd8 17.Nb5] 17.Qe2 Rc4 [17…f5 18.exf5 Bxf5 19.Rbc1] 18.Rfc1 Rac8 19.Kh2 [19.Bf3 oder ¥f1 19…f5] 19…f5! 20.exf5 Bxf5 21.Ra1 [21.a3 Qb3 22.Ne4 Rc2? Fritz (22…Bxe4 23.Bxe4 Rxc1 24.Rxc1 Rxc1 25.Bxc1 Nf6= Fritz) 23.Rxc2 Rxc2 24.Qd1 Nf4!? 25.gxf4 Fritz 25…exf4 26.Rc1–+]
21…Nf4 22.gxf4 exf4 23.Bd2 [23.a3 Qb3 24.Bxa7 Be5 25.Bf3 Goldberg,G a) 25.Kg1 b6 26.Qd1 Qxb2 27.Ra2 Rxc3!; b) 25.f3 b6 26.Qd1 (26.Qf2 Bd4) 26…Qxb2 27.Ra2 Rxc3 28.Rxb2 Rxc1 29.Qd2 Bxb2 30.Qxb2 R1c2 31.Qd4 Re8 32.Qxf4 Ree2 33.Qg3; 25…b6 26.Qd1 Qxb2 27.Ra2 Rxc3 28.Rxb2 Rxc1 29.Qe2 (29.Qd2 Be4! 30.Kg2 Bxf3+ 31.Kxf3 R8c3+ 32.Ke4 Rc4+ 33.Kf3 R1c3+ 34.Ke2 f3+ 35.Kd1 Bf4 Konstantinopolski,A) 29…R8c3 Konstantinopolski,A; 23.Bxa7 Qa5] 23…Qxb2 [23…Be5 24.f3 a) 24.Bf3 Qxb2 25.Nd1 Qa3! 26.Rxc4 Rxc4 27.Qxc4 Qxf3; b) 24.Kg1 Qxb2 25.Rab1 (25.Nd1 Rxc1–+) 25…Bxb1 26.Rxb1 Qc2 27.Rc1 (27.Be4 Rxe4) 27…Qf5 28.Qf3 Qh5 29.Ne2 Rc2; 24…Qxb2 25.Nd1! Qd4 26.Rxc4 Rxc4 27.Rc1 Rxc1 28.Bxc1 Qxd5 29.Bf1] 24.Rab1 [24.Nd1 Qe5! 25.Qxe5 Bxe5 26.Rxc4 (26.Bf3 Rc2) 26…Rxc4 27.Rc1 f3+] 24…f3 25.Rxb2? [25.Bxf3! Bxb1 26.Rxb1 Qc2 27.Rc1 (27.Be4! Rxe4 28.Nxe4!! (28.Qxe4 Be5+) 28…Qxb1 (28…Be5+ 29.Kg2 Qxb1 30.Nxd6! Bxd6 31.Qe6+ Kg7 32.Qd7+! Flohr) 29.Nxd6 Rf8 30.Qe6+ Kh8 31.Nf7+ Rxf7 32.Qxf7 Qf5 33.Qxf5 gxf5 34.Kg3 Be5+ 35.Bf4 Flohr) 27…Qb2 (27…Qf5 28.Bg4 Qe5+ 29.Qxe5 Bxe5+ 30.f4 Rxc3 31.Bxc8+-) 28.Rb1=] 25…fxe2 26.Rb3 Rd4! 27.Be1 [27.Be3 Rxc3 28.Rbxc3 Rd1] 27…Be5+ 28.Kg1 Bf4 [28…Rxc3! 29.Rbxc3 Rd1 30.Rc4 Bb2–+] 29.Nxe2 [29.Ra1 Rxc3 30.Rxc3 Rd1] 29…Rxc1 30.Nxd4 [30.Nxc1 Rd1] 30…Rxe1+ 31.Bf1 Be4! 32.Ne2 [32.Rxb7 Bd3] 32…Be5 33.f4 Bf6 34.Rxb7 [34.Kf2 Bh4+ (34…Rb1) ] 34…Bxd5 35.Rc7 [35.Rxa7 Rxe2] 35…Bxa2 36.Rxa7 Bc4 [36…Rxe2 37.Ra8+] 37.Ra8+ Kf7 [37…Kg7 38.Re8 (38.Ra7+ Kh6) 38…d5] 38.Ra7+ Ke6 [38…Kg8] 39.Ra3 d5 40.Kf2 Bh4+ 41.Kg2 Kd6 42.Ng3 Bxg3 43.Bxc4 dxc4 44.Kxg3 Kd5 [44…Re7] 45.Ra7 c3 46.Rc7 Kd4 47.Rd7+ sealed move 0–1
Pobijedivši na kraju rezultatom 12,5:8,5, Talj je postao 8. šahovski svjetski prvak u istoriji.
Slično mladom princu iz bajke Šarla Peroa „Uspavana ljepotica“, koji je probudio kraljevstvo iz sna, krajem 50-ih uzburkao je šahovski život mladi diplomac Riškog univerziteta, Mihail Talj. Kršeći uobičajene kanone borbe i rušeći autoritete na svom putu, osvajao je turnir za turnirom i „u jednom trenutku“ popeo se na šahovski Olimp! Takvu situaciju istorija šaha do tada nije vidjela: Alehin je imao 35 godina kad je pobijedio Kapablanku, Botvinik je bio okrunjen u 37, Smislov u 36. A ovdje je tron šahovskog kralja osvojio 23-godišnji velemajstor!
Taljeva igra je fascinirala milione navijača svojom maštom, težnjom ka napadu i efektim kombinacijama. Rasprave oko „Fenomena Talja“ i njegovog stila igre nisu prestajale. Nije nedostajalo ni „hipoteza“ o tajanstvenoj natprirodnoj moći. „Sa njim se ne može igrati, hipnotiše nas“, rekao je američki velemajstor P. Benko i došao na narednu partiju s Taljom na turniru kandidata 1959. u tamnim naočalama. Ni to nije pomoglo – priznao je poraz već na 30. potezu.
Tajna Taljevih pobjeda, naravno, leži u njegovom kreativnom stilu igre, koji je potpuno odgovarao njegovom kredu: „U osnovi, ljepota logike, po mom mišljenju, ustupa mjesto efektu paradoksa.“ Tako je Talj odgovorio na pitanje: „Kako vi shvatate ljepotu šaha?“, koje mu je postavio I. Linder pripremajući svoju knjigu „Estetika šaha“.
Talj je sa optimizmom gledao u budućnost, vjerovao da ga čekaju nove pobjede. Ipak, ponovio je grešku sedmog svjetskog prvaka V. Smislova, zaboravljajući poraženog protivnika, koji se, odlučivši iskoristiti pravo na revanš, intenzivno pripremao za njega. Najveći strateg i psiholog M. Botvinik tokom meča revanša 1961. stvarao je u partijama pozicije u kojima Taljev kombinatorski dar nije mogao da se pokaže s istom snagom i sjajem kao u prethodnom nadmetanju. Na kraju je Botvinik pobijedio sa 13:8.
Prefiks „eks“ učinio je Talja s godinama mudrijim, iskusnijim i proračunatijim. Njegovo stvaralaštvo evoluiralo je ka „solidnosti“, klasičnoj utemeljenosti kombinacija. Sve rjeđe je činio „nasilje“ nad pozicijom i žrtvovao figure uglavnom kada su se stvorili uslovi da se partija lijepo završi.
Talj je još mnogo puta učestvovao u nadmetanjima kandidata za šahovsku krunu, na šahovskim olimpijadama i velikim međunarodnim turnirima, osvajajući prve nagrade.
Talj – Larsen
Jugoslavija, 1965
1.e4 c5 2.Nf3 Nc6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 e6 5.Nc3 d6 6.Be3 Nf6 7.f4 Be7 8.Qf3 0–0 9.0–0–0 Qc7 10.Ndb5 Qb8 11.g4 a6 12.Nd4 Nxd4 13.Bxd4 b5 14.g5 Nd7 15.Bd3 b4
16.Nd5! exd5 17.exd5 f5 18.Rde1 Rf7 19.h4 Bb7 20.Bxf5 Rxf5 21.Rxe7 Ne5! 22.Qe4 Qf8 23.fxe5 Rf4 24.Qe3 Rf3 25.Qe2 Qxe7 26.Qxf3 dxe5 27.Re1 Rd8 28.Rxe5 Qd6 29.Qf4 Rf8 30.Qe4 b3 31.axb3 Rf1+ 32.Kd2 Qb4+ 33.c3 Qd6 34.Bc5 Qxc5 35.Re8+ Rf8 36.Qe6+ Kh8 37.Qf7! 1–0
Godine 1988, pobjedom na svjetskom prvenstvu u blicu, Talj je još jednom proglašen najboljim šahistom svijeta. Na ovom turniru, koji se održavao po prvi put, igrala su 32 velemajstora, uključujući Kasparova i Karpova.
„Šah je raznolik“, rekao je 51-godišnji Talj nakon ove pobjede, „i nema nikakve potrebe da ga svodimo u Prokrustov krevet tradicionalnih pravila. Brzi šah je uzbudljiv, dinamičan, scenski efektan.“
Sjajna igra u blicu još jednom je potvrdila Taljevu karakterističnu osobinu – hrabrost i neustrašivost. Ova osobina često se manifestovala i u njegovom životu. Na turniru u Španiji (1966) organizatori su velemajstorima predložili da se okušaju kao toreador. Iako je korida bila olakšana (protiv njih su se borili mladi bikovi), pristalo ih je samo troje – među njima i Talj. Po riječima svjedoka, obučen u crveni plašt, elegantno je vladao muletom, izazivajući odobravanje publike na tribinama.
Drugi primjer: 1958. u Portorožu, u slobodan dan od igre, Talj je posmatrao kako sportisti treniraju skokove u vodu. Pristupio mu je jugoslovenski novinar i zadirkivao ga: „Tako ste juče hrabro igrali na tabli, a danas se bojite skočiti…“ I Talj je skočio. „Naravno, skok nije bio baš uspješan“, priznao je kasnije Mihail, „i shvatio sam da skokovi u vodu nije ono u čemu sam najbolji.“
Najbolji je bio u šahu. O njegovoj velikoj strasti prema igri i jednakoj hrabrosti svjedočilo je i to što je, već teško bolestan, izašao iz bolnice na jedan dan da odigra blic-turnir pred Olimpijadu u Manili – i osvojio 3. mjesto, ustupivši ispred sebe samo mjesto Kasparovu i Barejevu.
Njegovim stvaralaštvom oduševljavali su se i navijači i šahisti, uključujući i svjetske prvake! U pismu jednom od autora enciklopedije M. Eve, pisao je: „Veoma volim partije Mihaila Talja. On izvodi kombinacije koje je teško unaprijed izračunati, a uspijeva ih pripremiti zahvaljujući nenadmašnoj intuiciji i mašti.“
Sličnog je mišljenja bio i V. Smislov: „Kada se pojavio na velikim turnirima, izazvao je efekat razorne bombe, jer je stil njegove igre bio izuzetno kombinatorski sjajan. Činilo se da figure oživljavaju pod njegovom rukom. Sve mu je polazilo za rukom. Samo je on mogao stvarati i igrati „svoje“, naizgled iracionalne pozicije.“
I sada više nema duhovitog, vedrog čovjeka. Ali ostalo je s nama njegovo stvaralaštvo.
(Nastaviće se)