Moskva, 1978.
******************
Uvođenje sistema individualnih koeficijenata u velikoj mjeri je doprinijelo pojavi čitave generacije šahista-boraca, igrača „bez predrasuda“, koji ispovijedaju šahovski realizam. Njihovi ciljevi su kristalno jasni – ostvarenje sportske pobjede. Njihova šahovska zastava je racionalizam. Riziku pribjegavaju samo u krajnjim slučajevima i više vole da igraju „pravilan šah“. Oni su sportisti i spremni su da vode dugu, iscrpljujuću, neatraktivnu borbu, nastojeći da njen ishod riješe tehničkim sredstvima.
Čini se da pojava ove grupe racionalističkih boraca na svjetskoj sceni ponovo postavlja stare probleme šahovske štampe, čije je korijene lako pratiti kroz šahovsku istoriju, ispunjenu borbom predstavnika romantičarskog i racionalističkog pravca. Na nov način se sada postavljaju i problemi tumačenja moralnih i estetskih vrijednosti u šahu, kao i uloga šaha u duhovnoj kulturi.
Prije skoro 50 godina, Rihard Reti, analizirajući rezultate meča Hose Raul Kapablanka – Aleksandar Aljehin, napisao je da „samo od onih igrača koji uzimaju u obzir i najmanje nepovoljnosti položaja i uzdržavaju se od besmislenog rizika nastaju pravi majstori“, te da kada se „od majstora zahtijeva oštra igra“, pod tim lijepim riječima često se zapravo podrazumijeva samo loša igra.
Reti je opravdavao svjetske šampione pred širokom publikom, pred onima koje danas nazivamo „šahovskom javnošću“ – opravdavao ih je time što su u „pretjeranoj opreznosti pokazali najviši stepen svog majstorstva“. Kao da je osjećao određeni dio krivice zbog „pretjerane opreznosti Aljehina i Kapablanke“, Reti je odmah objasnio Aljehinovu pobjedu njegovim stilom, „ispunjenim maštom“.
Kako god se govorilo o tome, „pritisak“ javnosti osjećao se i u tim davnim godinama.
Ako se sudi prema pojedinim nastupima šahovskih novinara, publika je ostala ista. Ekspresivni Jevgenij Iljin, koji redovno piše stihove o šahistima, kritikujući stvaraoce remi-atmosfere na turniru prve lige 1974. godine, predlaže da se u šahu „izvode penali“. G. Golombek u londonskom „Tajmsu“ piše da je za učesnike turnira u Vejk an Zeu „igra očigledno bila ne stvaralački čin, već prinudni rad, jer inače ne bi potpisivali sporazume o remiju poslije 14, 13, pa čak i 11 poteza… Da sam na mjestu gledalaca, nosio bih sa sobom na turnir Taljeve partije, kako ne bih zaspao od dosade“.
Međutim, ozbiljni razgovori o stvaralačkom sadržaju partija, o romantizmu i mašti, nažalost, sreću se sve rjeđe i rjeđe. A ovdje je sve jasno – šahistima su potrebni poeni i plasmani. A uspjeh se danas postiže jednostavno: „Kada je Tajmanov ponudio remi, a meni je ostalo malo vremena – prihvatio sam bez razmišljanja. Moja pozicija je, doduše, bila nešto bolja, ali uzimajući u obzir sve okolnosti…“ Ovo je iz intervjua sa Andrejem Beljavskim, koji je postao jedan od pobjednika 42. prvenstva zemlje. „Postao sam racionalniji kao šahista“, izjavio je gotovo s ponosom.
Racionalni stil je stvarnost današnjice. Izgleda da se začetnikom ovog stila može smatrati Robert Fišer. On je razvio i u praksu uveo novi stil borbe za pobjedničke šahovske poene. Njegova igra se izrazito razlikovala od igre starijih šahista po svojoj praktičnosti, prodornosti, zadivljujućoj direktnosti i fanatičnoj vjeri u sopstvene šahovske sposobnosti. Takav sklop osobina njegovi prethodnici uglavnom nisu imali u svom arsenalu.
Velemajstori – šampioni prošlih decenija – uglavnom su sebe smatrali ljudima stvaralačkog poziva i nastojali su da svojom igrom obogate riznicu šahovske misli. Ti velemajstori, iako su se međusobno borili za sportske poene, ipak su u prvi plan stavljali dostignuća najvišeg stvaralačkog reda i težili da iz pojedinačnih slučajeva izvode opšte zaključke.
Ipak, zanoseći se estetikom igre, svi oni nikada nisu potcjenjivali sportski aspekt šahovske borbe.
Tokom šezdesetih godina Robert Fišer je mnogo toga preuzeo iz stvaralačkog arsenala šahovskih šampiona prošlih godina, prije svega ono što povezuje šah sa sportom. A to su: idealan dnevni režim, maksimalna radna sposobnost tokom pripremnog perioda, munjeviti odgovori u jasnim pozicijama, izbjegavanje spornih problema u praktičnoj igri.
Istovremeno, tu je bilo i višednevno proučavanje istih tih pozicija u tišini radne sobe, pažljiva razrada principijelnih debi sistema sve do samog završetka partije, kao i racionalno korišćenje šahovskog vremena.
Ali to je, da tako kažemo, objašnjenje „iznutra“ samog šaha. Vjerovatno se za savremeni racionalistički šahovski pogled na svijet pojavila mnogo šira društvena osnova nego, recimo, četrdesetih i pedesetih godina. To je veliki sport sa svojim razgranatim, neprekidnim sistemom selekcije, a na drugom polu nalazi se višemilionska armija sportskih navijača.
Treba reći da je taj dinamični pragmatizam velikog sporta u skladu sa savremenim stilom života uopšte. Direktna, ciljano usmjerena, dinamična djelatnost bez predrasuda. Profesionalizam bez opterećujućih sumnji i kompleksa. Utilitaristički pogled na život.
(Nastaviće se)