Achilleas Zographos
2017
2
Definicije (nastavak)
Šah
„Kada šahista gleda tablu, on ne vidi nepokretni mozaik, ‘mrtvu prirodu’, već magnetno polje sila, nabijeno energijom, kao što je Faradej vidio naprezanja oko magneta i električnih struja kao krive u prostoru; ili kao što je Van Gog vidio vrtloge na nebu Provanse.“
— Artur Kestler
Za razliku od muzike, šah zahtijeva poznavanje pravila kako bi mogao biti razumljiv, a neki njegovi aspekti potpuno su nepoznati široj publici. Ova knjiga polazi od pretpostavke da je čitalac upoznat sa kretanjem figura i osnovnim pravilima igre. Ipak, njen cilj je da ostane zanimljiva i šahovskim stručnjacima i onima koji nisu poznavaoci igre.
Šah je višeslojna igra. Njegov najpoznatiji aspekt jeste takmičarski. Na Zapadu, popularnost šaha mnogo duguje uspjesima i ličnosti jedanaestog svjetskog prvaka Bobija Fišera (1943–2008). Danas se šah smatra najuniverzalnijom igrom. Brzo širenje informacija dovelo je do toga da tradicionalne sile poput Rusije, Jermenije i Ukrajine sada imaju ozbiljne izazivače.
U trenutku pisanja ovog teksta (februar 2017), svjetski prvak u muškoj konkurenciji bio je 26-godišnji Norvežanin Magnus Carlsen, dok su po prvi put u istoriji šaha dvije najmnogoljudnije zemlje svijeta dospjele na pobjedničko postolje Šahovske olimpijade održane u Tromsø 2014. godine: zlatnu medalju osvojila je Kina, dok je Indija zauzela treće mjesto. Moguće je i da se sve više žena uključuje u šah, što potvrđuje činjenica da je Mađarska, osvajač drugog mjesta, u svom timu imala ženu — izvanrednu Judit Polgár.^1
Irving Amen; Partija šaha; 1977.
Manje poznat, međutim, jeste drugi aspekt igre — šahovska kompozicija. Ona obuhvata probleme (čija je glavna kategorija „ortodoksni problemi“) i studije, a često se opisuje kao poezija šaha. Treba pojasniti da su „studije“ označene formulacijama poput „bijeli dobija“ ili „bijeli remizira“, dok su „ortodoksni problemi“ označeni zadatkom „bijeli matira u X poteza“. Glavna osobina kompozicija jeste to što se bave izmišljenim pozicijama koje je sastavio kompozitor, odnosno koje se nikada nisu pojavile ni u jednoj stvarnoj partiji.
Kako primjećuje C. P. Ravilious:
„Za problemiste pravila šaha predstavljaju samo polaznu tačku, baš kao što je dijatonska skala bila polazna osnova iz koje su zapadni kompozitori stvorili hiljade jedinstvenih muzičkih djela.“^2
Autor kompozicije postavlja pred potencijalnog rješavača izazov koji treba riješiti. Cilj ovog uvodnog poglavlja nije da ulazi u tehničke detalje. Ipak, treba ukratko pomenuti da, pored kompozicija, postoje i zagonetke, didaktičke pozicije, zadaci konstrukcije i problemi retrogradne analize. Može se sa sigurnošću reći da estetsko zadovoljstvo koje šahovske kompozicije pružaju i kompozitoru i rješavaču može biti upoređeno sa zadovoljstvom koje imaju muzički kompozitor i izvođač. Više o tome biće riječi u šestom poglavlju — Istraživanje sličnosti.
Matematika
„Broj vlada univerzumom.“ — Pitagora
„Matematika, pravilno posmatrana, posjeduje ne samo istinu, već i vrhunsku ljepotu — ljepotu hladnu i strogu, poput skulpture, bez obraćanja onim slabijim dijelovima naše prirode, bez raskošnih ukrasa slikarstva ili muzike, ali ipak uzvišeno čistu i sposobnu za strogu savršenost kakvu može pokazati samo najveća umjetnost.“ — Bertrand Rasel
Ideja da je svijet, na svim nivoima (od najmanjih čestica materije do ogromnog univerzuma), uređen matematičkim poretkom, prvobitno je formulisana od strane velikog grčkog filozofa i matematičara Pitagore u VI vijeku p.n.e.³
Stari Grci su tragali za formulacijom tog poretka uvodeći pojmove simetrije, proporcije/analogije i harmonije. Matematika se primjenjuje u svim oblastima ljudskog stvaralaštva i istraživanja: filozofiji, arhitekturi, poeziji, fotografiji, ekonomiji, biologiji, strategiji, informacionim tehnologijama… lista bi mogla biti beskonačna. Uzmimo, na primjer, vječnu vrijednost zlatnog presjeka, koji je inspirisao oblasti od teologije do anatomije.⁴
— Adam Lude Doring; Šah; 2002
Šah i muzika dijele zajedničku oblast, a to je matematika. Kao što ćemo vidjeti, pojmovi količine, strukture, prostora i vremena, da navedemo samo neke, provlače se kroz cijelu knjigu. Ipak, fokusiraćemo se na geometrijsku dimenziju igre, jer su geometrijski obrasci u šahu česti gotovo kao plač djeteta. Na kraju, vrijedi pomenuti da se jedna važna grana matematike (rekreativna matematika) bavi problemima inspirisanim šahom.
¹ 42. Šahovska olimpijada održana u Bakuu 2016. godine donijela je senzacionalnu pobjedu Sjedinjenih Američkih Država u otvorenoj konkurenciji, dok je Kina osvojila žensku konkurenciju. U šahu je dozvoljeno da država uključi žene u muške ekipe, ali obrnuto ne važi. Zbog toga se ekipna takmičenja dijele na dvije kategorije: otvorenu i žensku.
² Ravilious, C. P.; The aesthetics of chess and the chess problem; British Journal of Aesthetics, vol. 34/3, 1994, str. 288.
³ Izračunavanje muzičkih intervala razvijeno kroz eksperimentisanje na jednom akordu, monohordu, takođe se pripisuje Pitagori.
⁴ Zlatni presjek — izražen Fibonačijevim nizovima — čest je i u muzičkim kompozicijama. Primjeri se mogu naći u „Šilindžerovom sistemu muzičke kompozicije“. Schillinger, Joseph; Schillinger System of Musical Composition; C. Fischer, Inc., 1946. Vidi takođe poglavlje 7.6 Komponente/Struktura.
(Nastaviće se)