V.Linder, I.Linder, Moskva, „Sovjetska Rusija“, 1988.g.
U svom članku dao je i karakteristiku najzaslužnijih kandidata za titulu šampiona svijeta tog vremena — Aljehina, Botvinika, Reševskog, Flora i Fajna. O dr Laskeru Kapablanka je napisao da je on izostavljen samo zbog svojih godina, dodajući da bi bio srećan da igra kao Lasker u njegovim godinama.
Na kraju članka, bivši šampion je pisao: „Moji čitaoci možda žele da znaju moje mišljenje o sopstvenim šansama. Mislim da, ako zdravlje izdrži, sa svojom trenutnom igrom mogu smjelo računati na pobjedu.“
U tim godinama Kapablanka je i dalje čuvao interesovanje za Sovjetski Savez i sovjetski šahovski život, što je isticao pri svakoj odgovarajućoj prilici. Tako je, posjetivši paviljon SSSR-a na Svjetskoj izložbi 1937. godine u Parizu, u razgovoru sa novinarom TASS-a N. Palgunovim izjavio:
„Sve što ovdje vidim uvjerava me: stare Rusije više nema, Rusija je postala nova, svijetla, sjajna, industrijalizovana.“
U januaru 1938. godine Kapablanka je osvojio mali meč-turnir u Parizu (čini se da je tu nastupio prvi put). Posebno zadovoljstvo izazvale su mu, vjerovatno, pobjede u mini-mečevima (turnir se igrao u dva kruga) protiv E. A. Znosko-Borovskog, koji je godinu ranije objavio monografiju „Kapablankina greška“, i Rossolima, koji je zauzeo drugo mjesto i zaostao samo pola poena za pobjednikom. Evo efektnog završetka:
H.-R. Kapablanka — N. Rossolimo
Pariz, 7. januar 1938.
29.Bd3!! prelijep kombinacioni kontraudar! Crni predaje, jer u najboljem slučaju ostaju bez figure. Na primjer: 29… Nxd3 30. Ra8+ i 31. Kxd3. Ako 29… Rbb8, onda 30. Rxa8 i 31. Rxe5. Naravno, ne dolazi u obzir 29… Rxa1 zbog 30. Rxc8!, niti 29… Re8 30. Rxe5 Rxe5 31. Ra8+.
U novembru iste godine Kapablanka je učestvovao u tzv. Amsterdamskom turniru, organizovanom od strane holandske radiodifuzne kompanije „AVRO“.
Zašto „tzv.“? Zato što su po volji organizatora turnira šahisti, kao nomadi, selili iz grada u grad i igrali tako u 10 (!) gradova Holandije. Možda je to bilo pogodno za holandsku kompaniju „AVRO“, ali kako li je bilo učesnicima turnira? Mihail Botvinik prisjeća se:
„Od drugog kola uspostavljen je takav ‘simpatičan’ režim. Spavanje ne prije dva sata u noći — ako bi se uopšte uspjelo zaspati, ponekad su životni uslovi bili nezadovoljavajući, a uz to, melodije starih gradskih časovnika u Groningenu prijatnije je slušati danju, a ne noću. U 10 sati ujutro — prvi obrok, a u jedan sat popodne — drugi. U četvrtom ili petom satu već smo u vozu, za sat-dva u novom gradu, a u 6 sati — počinju turnirski časovi, u 11 sati — na tabli već označeni rezultati (ili pak prekinute partije zatvorene u kovertama). Te prekinute partije analiziraju se za doručkom u vozu ili u skupe minute odmora. Nakon kola — brzo na voz i konačno, u drugom satu noću — večera (ručati tokom dana igre uopšte nije bilo moguće).“
Iz Arngajma do Brede voz je išao više od dva sata. Stigli smo oko pola tri, i tek deset minuta prije partije saznao sam da ovo kolo počinje ranije nego obično. Nakon kola smo sjeli u voz za Amsterdam: dva puta smo presjedali i nigdje nismo mogli da jedemo. Žena Kapablanke je prilično tačno rekla da podsjećamo na grupu lutajućih vedrinskih glumaca, uvijek gladnih.
Kapablanka je dobio poziv na turnir malo prije početka takmičenja, a o njegovim uslovima saznao je tek na dan prvog kola. Budući po godinama najstariji na turniru (napunio je pedeset tokom takmičenja), Kapablanka je ostao optimista i, posebno ne razmišljajući o predstojećim teškoćama, pristao je da igra.
Svoje učešće u Amsterdamskom turniru Kapablanka će kasnije nazvati „improvizacijom“. Nakon njegovog završetka priznao je: „Nisam se pripremao — čitavo vrijeme bio sam zauzet svojim kućnim obavezama i nisam vidio šahovsku tablu mjesecima.“
Po ironiji sudbine, sedmi broj koji je Kapablanka dobio poslije žrijeba ostao je kod njega i na kraju ovih trka po Holandiji. Pobjedu su podijelili mladi Keres i Fajn, na trećem mjestu bio je Botvinik. Nedavno rivali u meču za svjetsko prvenstvo — Eve i Aljehin — nisu se mnogo proslavili; podijelili su 4.–6. mjesto zajedno sa Reševskim, a Flor je zatvorio tabelu.
Među izgubljenim partijama Kapablanke na ovom turniru posebno mu je bila neprijatna ona u kojoj je predao na svoj rođendan. Tada je želio brzo završiti partiju remijem i proslaviti pedeseti rođendan, ali njegov protivnik Aleksandar Aljehin, nimalo miroljubivo raspoložen, nanio mu je težak poraz. Tako je ukupan skor njihovih susreta u zvaničnim takmičenjima za četvrt vijeka postao +7, −7, −33, a uzimajući u obzir neformalni meč iz 1913. godine, skor je ostao u korist Kapablanke.
Poznata je i njegova partija sa Mihailom Botvinikom, u kojoj je sovjetski šahista izveo briljantnu kombinaciju, priznatu kao jednu od najljepših u našem vijeku. Evo njenog završetka:
M. Botvinik — H.-R. Kapablanka
AVRO-turnir, 22. novembar 1938.
30.Ba3!! Qxa3 31.Nh5+ gxh5 32.Qg5+ Kf8 33.Qxf6+ Kg8 34.e7 Qc1+ 35.Kf2 Qc2+ 36.Kg3 Qd3+ 37.Kh4 Qe4+ 38.Kxh5 Qe2+ 39.Kh4 Qe4+ 40.g4 Qe1+ 41.Kh5 1–0
U najboljem stilu Kapablanka je ostvario pobjede nad Eveom i Florom.
Grunfeldova odbrana
H.-R. Kapablanka — S. Flor
AVRO-turnir, 17. novembar 1938.
1.d4 Nf6 2.c4 g6 3.Nc3 d5 (Flor je ukupno tri puta igrao crnim protiv kubanskog šahiste i u sve tri partije nepromjenljivo birao Grunfeld odbranu) 4.Bf4 (U Hastingse (1934/35) Kapablanka je igrao protiv Flora 4. cd, i partija se završila remijem na 33. potezu) Bg7 5.e3 0–0 6.Qb3 c5 7.dxc5 Ne4 8.cxd5 Qa5 9.Nge2 Nxc5 10.Qc4 Nba6 11.Nd4 Bd7 12.Rb1 Rfc8 13.b4 Qd8 14.bxc5 Rxc5 15.Qb3 Qa5 16.Bxa6 Rxc3 17.Qb4 Qxb4 18.Rxb4 bxa6 19.Ke2 Rc5
20.Rhb1 h6 21.e4 Rac8 22.Be3 Ra5 23.Rb7 Rxa2+ 24.Kf3 Ba4 25.Rxe7 Ra3 26.Nc6 Bxc6 27.dxc6 Rc3 28.Rbb7 R8xc6 29.Rxf7 Rf6+ 30.Rxf6 Bxf6 31.Rxa7 Ra3 32.Ke2 Bg7 33.f4 h5 34.e5 Bf8 35.Ra8 Ra2+ 36.Kf3 Kg7 37.Bd4 1–0
Uprkos neuspjehu na ovom velikom takmičenju, Kapablanka nije gubio duh. „AVRO-turnir će imati blagotvoran uticaj ne samo na ‘starce’ poput mene i Aljehina, već i na mladog, kreativno rastućeg Botvinika.“
Posljednja šahovska takmičenja Kapablanke odnose se na 1939. godinu. Na turniru u Margaitu podijelio je 2.–3. mjesto s Florom, ponovo propustivši Keresu da ga prestigne. Od 9 partija Kubanac je pobijedio 4 i 5 remizirao.
Takođe, bez poraza je nastupio Kapablanka braneći čast Kube, čija je ekipa debitovala na osmoj Svjetskoj šahovskoj olimpijadi u Argentini. Partije tog takmičenja, prema riječima Aljehina, pokazale su da je Kapablanka do kraja života mogao „i dalje stvarati prave bisere šahovske umjetnosti“.
(Nastaviće se)