I.Linder, Moskva 1960
Godine 1900. Tolstoju je sinula ideja da objasni srodnost svih vrsta umjetnosti poređenjem sa poljima šahovske table. Ali svaki put nađeno objašnjenje nije zadovoljilo pisca, i on je tražio sve nove i nove varijante. U prvobitnom obliku ova misao zabeležena je u „Zapisnoj knjižici“ u martu 1900. g. 2. aprila u Moskvi on je iznio sličnu ideju na drugačiji način u „Dnevniku“. Konačno, tri mjeseca kasnije, 12. jula u Jasnoj Poljani, Tolstoj se ponovo u „Dnevniku“ vraća istom poređenju. Pred nama su sve tri skice u hronološkom slijedu (t. 54, str. 218, 24, 29):
„Svaka umjetnost je polje šahovske table, svaka ima blizak dodir sa drugom umjetnosti. Svaka je iskorištena; da bi se radilo, treba produbiti. A oni, zauzimajući druge, misle da stvaraju novo.“
„Svaka umjetnost predstavlja svoje posebno polje, kao polje šahovske table. Svaka umjetnost ima susjednu umjetnost, kao što polja šahovske table dodiruju jedno drugo. Svaka gornja površina polja iskorištena je — da bi se na njoj radilo, tj. da bi se stvorilo nešto novo, treba ići dublje. To je teško.
Tada ljudi zauzimaju susjedna polja i stvaraju ovom mješavinom nešto novo. Ali ta mješavina — muzika sa dramom, sa slikarstvom, lirika, i obrnuto — postaje izopačenje same umjetnosti.“
„Svaka umjetnost je šahovsko polje koje treba produbiti da bi se našlo novo. Ljudi koji ne mogu produbiti, zauzimaju polja susjednih umjetnosti i misle da stvaraju novo: poezija — muziku, i obrnuto; slikarstvo — poeziju itd.“
Tako su šah i njegove kombinacije ponekad ulazili u kreativnu laboratoriju pisca.
Šahovska igra, njene kombinacije, neiscrpne su. U toj raznovrsnosti ideja i kombinacija, u toj neiscrpnosti šahovskog mišljenja, ležala je za velikog ruskog pisca velika privlačna snaga.
U JASNOJ POLJANI
Jasna Poljana. Od izlaznih kula široka aleja — „Prospekt“ — vodi do dvospratne kuće Tolstoja. Tu, na drugom spratu, u dnevnoj sobi koja je istovremeno služila i kao trpezarija, uveče je u krugu porodice, prijatelja i gostiju odmarao Lav Nikolajevič Tolstoj. Razgovor se obično vodio oko okruglog stola. Pored stola stajao je i klavir i starinski naslonjač, u kojem je pisac volio da sjedi dok sluša muziku.
Ulazeći u svečanu sobu, posjetilac je primjećivao mali kvadratni šahovski sto nedaleko od klavira, čija je gornja ploča bila sačinjena od lijepih majolika, plavih i svjetlozelenih pločica.
Upadale su u oči i masivne šahovske figure od poliranog drveta, sa zelenim filcom sa donje strane. To je bio čuveni Staunton šah. Dovezao ga je iz Engleske V. G. Čertkov i poklonio Lavu Nikolajeviču. Ovim šahom i za ovim stolom Tolstoj je obično igrao u posljednjim godinama života. Pored, na sofi ili za okruglim stolom, sjedili su umjetnici dok su crtali Tolstoja za šahovskom tablom. Repin, Ge, Trubeckoj, Meškov, Tatjana Lvovna i drugi slikari i vajari u tim trenucima dobijali su „pravo“ na svoje sesije.
Ko je bio Tolstojev partner? Kao i obično, prijatelji, poznanici, posjetioci. Pored već pomenutih S. Tolstoja, M. Suhotina, A. Goldenvejzera, S. Tanejeva, E. Mooda, ovdje su se najčešće mogli sresti među igračima V. G. Čertkov i njegov sin Vladimir, književnici P. Sereženko i A. Hirjakov, finski pisac A. Ernefelt i drugi. Neki od njih — Sereženko, Suhotin, Čertkov — većinom su gubili od Tolstoja, dok su drugi — stariji sin pisca, Hirjakov, Goldenvejzer, Mood — iako ponekad gubili, imali u svom aktivu mnogo više pobjeda nego nula.
Posebno često je Lav Nikolajevič igrao sa A. B. Goldenvejzerom, pijanistom, profesorom Moskovske konzervatorije. Aleksandar Borisovič je čak vodio evidenciju tih susreta: ukupno su odigrali više od 600 partija. Nažalost, nijedna od njih nije zabilježena. Ali Goldenvejzer je vodio dnevnik u koji je upisivao sve zanimljive misli pisca, uključujući i one iz oblasti šahovske umjetnosti. Kasnije su ušle u njegovu knjigu „U blizini Tolstoja“.
Treba reći da Aleksandar Borisovič nije bio zanimljiv Tolstoju samo kao muzičar, već i kao šahovski partner. Baš kao i Tolstoj, Goldenvejzer je strastveno volio šah. Ovo zanimanje se pojavilo još u njegovom djetinjstvu, jer je šah u porodici Goldenvejzer bio omiljena igra. Sjeća se da je kod njih u Moskvi dolazio veliki ruski šahista M. Čigorin. Do danas se u biblioteci Aleksandra Borisoviča čuva poklonjeni, uvezani komplet Čigorinovog časopisa „Šah“ iz 1894. godine sa autogramom: „Borisu Solomonoviču Goldenvejzeru za uspomenu sa međunarodnog šahovskog turnira u Londonu 1899. M. Čigorin. 4. maj 1899.“
Od 1904. godine A. B. Goldenvejzer je provodio ljeto u Teljatinkama (kući Aleksandre Lvovne Tolstoj), koja je bila samo 3,5 kilometra od Jasne Poljane. Tamo je, po povratku iz Engleske, boravio i V. G. Čertkov. Tokom šetnji, Lav Nikolajevič bi često prije ručka svraćao u Teljatinke konjem. I pri tome je gotovo uvijek igrao šah. Jednom je čak rekao da više neće dolaziti, jer se stvara utisak da dolazi ne da bi vidio prijatelje, već samo da bi igrao šah…
Ali još češće je Goldenvejzer boravio u Jasnoj Poljani.
L. N. TOLSTOJ igra šah sa V. V. Čertkovim, Jasna Poljana, 1907.
Može se reći da su posjete Čertkovih kod Tolstoja gotovo uvijek završavale partijom šaha, a zatim svirkom na klaviru.
(Nastaviće se)