I.Linder, Moskva 1960
PRIJATELjSTVO SA ŠAHOVSKIM MAJSTOROM
Početkom 1854. godine Tolstoj se vratio u Jasnu Poljanu. Odavde se ubrzo uputio u aktivnu Dunavsku armiju, a od 7. novembra — u Sevastopolj, koji se herojski branio od nadmoćnih snaga Engleske, Francuske i Turske. Tolstoj je učestvovao u teškim borbama na četvrtom bedemu.
Oduševljen neustrašivošću ruskih vojnika, ponovo uzima pero u ruke i piše svoje čuvene sevastopoljske pripovijetke. One su prožete ljubavlju prema braniocima Sevastopolja i mržnjom prema ratu, koji ljudima donosi patnje i smrt. Tolstoj mnogo razmišlja o svom životu. Sve ga više opterećuje vojna služba. „Moja karijera je književnost — pisati i pisati!“ — zapisuje on u svoj dnevnik 10. oktobra 1855. godine.
I u Sevastopolju Tolstoj je često provodio vrijeme uz šah. Na toj osnovi se zbližio s oficirom Sergejem Semjonovičem Urusovim, poznatim ruskim šahistom.
S. Urusov je bio godinu dana stariji od Tolstoja. Evo njegovog portreta prema sjećanjima najstarijeg Tolstojevog sina Sergeja L’voviča: „Sergej Semjonovič je bio izuzetan čovjek. Po spoljašnjosti ogroman rastom… gotovo div. Uprkos svom rastu, nosio je čizme s visokim potpeticama. U isto vrijeme bio je dobro građen i lijep. A po karakteru je bio neposredan, odlučan, impulzivan, neustrašiv, nagao, ponosit, osebujan i krajnje sujetan. Otac je naročito cijenio njegovu iskrenost i samobitnost mišljenja; nazivao ga je ‘Selbstdenker’ (‘samostalni mislilac’)— čovjekom koji misli na svoj način i za sebe“ (53, 335).
Poslije završetka Peterburškog kadetskog korpusa S. Urusov je neko vrijeme služio u konjskoj gardi, a 1852. godine je dao ostavku, oženio se i nastanio u Moskvi, a kasnije u seoskom imanju svoje žene u selu Spaskom, nedaleko od Trojice-Sergijevske lavre (Zagorsk).
Još u kadetskom korpusu S. Urusov se ozbiljno oduševio šahom i za kratko vrijeme postigao velike uspjehe. U tom periodu šahovska umjetnost u Rusiji bila je predstavljena nizom velikih imena. Za najjačeg majstora jednoglasno je priznavan A. D. Petrov, autor prvog originalnog šahovskog priručnika na ruskom jeziku, koji je izrekao niz novih, progresivnih ideja u teoriji šahovske igre, pionir ruske šahovske kompozicije i talentovani šahovski književnik. Njegov prijatelj, peterburški majstor K. A. Janiš, bio je sastavljač čuvene knjige „Analiza otvaranja šahovske igre“, koja je dobila međunarodno priznanje. Francuski časopis „Palamède“, objavljujući odlomak iz tog djela („Analiza ruske partije, ili Petrovljeva odbrana“), isticao je: „Poslije pažljivog proučavanja ovog rada može se reći Volterovim riječima: sa sjevera nam dolazi svjetlost!“
Krajem četrdesetih godina u Peterburgu se pojavio novi šahovski majstor — pomorski oficir I. S. Šumov. Urusov je pažljivo proučavao radove i partije tih šahista. A početkom pedesetih godina stupio je s njima u borbu za prvenstvo. Prvi susreti sa Šumovim završili su se za njega katastrofalno. Ali to nije smetalo mladom šahisti. On igra trening–mečeve sa svojim mlađim bratom D. Urusovim, u to vrijeme jednim od najboljih peterburških šahista, pobjeđuje u mečevima jakog moskovskog igrača Bina, učenika Janiša. Godine 1853. on gubi mali meč Petrovу (–2=2), ali zato sljedeće godine odnosi pobjedu u nadmetanju sa Šumovom (+12—9). Njegove partije, koje su se često završavale blistavim kombinacionim finalima, počele su da se štampaju u inostranim šahovskim časopisima, gdje su dobile visoku ocjenu.
S. Urusovu je po svaku cijenu bilo stalo da bude prvi. I on je s još većom upornošću počeo da se bavi teorijom, usavršava svoje šahovsko majstorstvo.
Ne dugo prije Krimskog rata Urusov je ponovo stupio u vojnu službu. U Sevastopolj je stigao ubrzo poslije Inkermanske bitke i odmah dospio na 4. tvrđavu, koji je od prvih mjeseci opsade bio osnovni objekat neprijateljske ofanzive. Tu se on i sprijateljio s Tolstojem.
Po sjećanjima savremenika, Urusov je tokom herojske epopeje pokazao čuda hrabrosti. To je više puta kasnije potvrđivao i Tolstoj. Za vrijeme jedne od pucnjava Urusov je ranjen u grudi. Za vojničke sposobnosti, odlučnost i neustrašivost kasnije je postavljen za komandira Poltavskog pješadijskog puka. Pod njegovom komandom puk je blistavo odbio napad Francuza na drugu tvrđavu (u junu 1855. godine). Za hrabrost je nagrađen oficirskim Đorđijevskim krstom.
Priče učesnika odbrane Sevastopolja o ratnim podvizima Urusova dopunjuju se zanimljivim šahovskim epizodama. Jednom, za vrijeme artiljerijskog bombardovanja položaja, Urusov je hladnokrvno igrao tri partije naslijepo. Atmosferu ove neobične seanse dobro je prenio V. I. Barjatinski: „Svi su s napetom pažnjom pratili igru, vladala je mrtva tišina, čuli su se samo glasovi onih koji su objavljivali poteze ove ili one strane. Treba primijetiti da su svi prisutni za sve to vrijeme bili izloženi prilično velikoj opasnosti, jer su kongrevove rakete (rani oblik rakete koju je razvio britanski inženjer Sir William Congreve), koje su se ispaljivale s engleskih baterija na Inkermanskim visovima, svake večeri bile usmjerene na mjesto gdje smo se nalazili… Usprkos snažnim potresima, prasku i buci od tih raketa, Urusov je nepomućeno nastavljao svoju trostruku igru, srčući povremeno gutljaj čaja iz čaše… Nadmetanje se završilo duboko poslije ponoći. Urusov je dobio dvije partije, a jedan od njegovih protivnika — jednu.“
(Nastaviće se)