David Edmonds, John Eidinow: Bobby Fischer Goes to War: How A Lone American Star Defeated the Soviet Chess Machine (u originalu: Bobi Fišer ide u rat: Kako je usamljena američka zvijezda porazila sovjetsku šahovsku mašinu)
43.nastavak
POGLAVLJE 9
VELIKA BITKA NA MALOM OSTRVU
Ostrva su daleka mjesta, gdje Evrope nema.
— V. H. Oden i Luis Maknis, „Pisma iz Islandije“
U to vrijeme Fišer je potpuno jasno izražavao svoje mišljenje o Islandu. „Američki vojnici ga zovu ‘udaljena ispostava’“, tvrdio je, „i dobijaju posebne dodatke zbog težine službe na takvim mjestima.“
Prvo, to nije bila istina. Drugo, bilo je nepravedno. Kada je Norvežanin Ingolfur Arnarson stigao na ovo ostrvo 874. godine — prvi naseljenik na prostoru današnje prijestonice — bio je zapanjen prizorom pred sobom: u daljini se uzdizao snijegom prekriveni vulkan, a pjena se lomila o obalu. Nazvao je to mjesto Rejkjavik, što znači „zadimljeni zaliv“. Tlo je ovdje s tri strane opasano morem, a vazduh ispunjen mirisom sumpora.
Ovo surovo, vjetrovito ostrvo, daleko od kopna, posjeduje čudesnu, strogu ljepotu. To je zemlja glečera i gejzira, pustara i divlje, otporne trave. Zimi noć traje čitav dan, a ljeti dan nikad ne prestaje. Veoma simbolično, ova vulkanska zemlja leži iznad velikog grebena koji dijeli Atlantski okean. Godine 1972. na Islandu je živjelo 210.775 ljudi, a dužina asfaltiranih puteva van glavnog grada jedva je prelazila pedeset milja (terenska vozila i danas su najčešći oblik prevoza). Skoro polovina stanovništva zemlje živjela je u Rejkjaviku.
Za Fišerovu pristrasnost prema Islandu djelimično su bili odgovorni i savremeni gradski arhitekti. Usprkos zadivljujućem pejzažu, Rejkjavik se pretvorio u estetsku pustoš. Djelimično zbog brzog priliva stanovništva: krajem Drugog svjetskog rata, grad je bio tek nešto veće ribarsko naselje. U narednih dvadeset i pet godina nevjerovatno se proširio, ali su zgrade ničući nasumično narušile prirodni sklad okoline. Radnje i kancelarije građene su od sivog betona, dok su kuće uglavnom bile bijele, sa jarkim krovovima. Godine 1972. u gradu je bilo malo savremenih hotela, a komunikacija sa spoljnim svijetom bila je loša. U Rejkjaviku gotovo da nije bilo monumentalnih građevina koje bi metropoli dale prepoznatljiv sjaj.
Na prvi pogled, Island nije ulivao povjerenje kao domaćin meča koji je izazivao ogroman interes širom svijeta. Da li bi ovo udaljeno ostrvo uopšte moglo da se nosi s organizacijom takvog događaja? Zemlja nije imala iskustva u organizovanju mečeva tog nivoa, niti je ikada ranije konkurisala za domaćina međunarodnih takmičenja te veličine.
Kako se onda desilo da se svjetsko prvenstvo održi baš u Rejkjaviku?
Sva tri kandidatska meča Fišer je odigrao u Americi: u Vankuveru, Denveru i Buenos Ajresu. Putem Eda Edmondsona, izvršnog direktora Šahovske federacije SAD, predložio je Maksu Eveu da se i finalni meč odigra u Americi — iako bi mu igranje na domaćem terenu svakako donijelo očigledne prednosti. Kategorički je odbijao mogućnost da se meč održi u SSSR-u; između ostalog, tamo bi se osjećao nesigurno. Sa svoje strane, Spaski je imao slične bojazni u vezi sa Sjedinjenim Državama. Takođe nije želio da se meč igra u Sovjetskom Savezu, jer ga je brinulo da bi neki njegovi sunarodnici mogli potajno navijati za Fišera.
Ako ne u SSSR-u i ne u SAD-u — gdje onda?
U potrazi za kompromisom, FIDE je objavila da bilo koji grad na svijetu može izraziti želju da bude domaćin šampionata, i da se zapečaćene ponude moraju dostaviti najkasnije do 1. januara 1972. godine. Neki gradovi ponudili su iznose koji su u to vrijeme djelovali potpuno bez presedana, samo kako bi dobili čast da ugoste meč vijeka.
Kada je 1969. godine Spaski pobijedio Tigrana Petrosjana u Moskvi, nagrada je iznosila svega 1.400 dolara. Ovog puta, međutim, radilo se o potpuno drugačijim ciframa. Beograd, tadašnja prestonica Jugoslavije, zemlja u kojoj je šah bio skoro pa religija, ponudio je čak 152.000 dolara — sto puta više. Sarajevo, još jedan jugoslovenski grad, nudio je 120.000. Buenos Ajres i Bled (treći jugoslovenski kandidat) dali su po 100.000 dolara.
Ponude su stizale i iz drugih dijelova svijeta: Amsterdam, Rio de Žaneiro, Montreal, Zagreb, Cirih, Atina, Dortmund, Pariz, Bogota i Čikago (koji je eliminisan jer je zakasnio s prijavom). A onda se pojavio — Rejkjavik.
Islandska prijava glasila je na 125.000 dolara, što je u prevodu značilo po 50 centi od svakog muškarca, žene i djeteta u zemlji. Iako je ponuda bila skromnija od beogradske, imala je jednu ključnu prednost: garantovalo ju je vlada Islanda. Organizatori su, naravno, očekivali da ne samo pokriju troškove već i da zarade — prvenstveno kroz prodaju televizijskih prava.
Zahvalnicu za slanje prijave duguju Gudmunduru Torarinsonu, predsjedniku Islandske šahovske federacije. Na tu poziciju izabran je — u svom odsustvu — dvije godine ranije, naslijedivši brata Johana, jednog od najboljih šahista u zemlji. Upravo je Johan prvi savjetovao Island da se uključi u trku za domaćina meča. Gudmundur, inače građevinski savjetnik po profesiji, nerado je prihvatio taj izazov. No političke ambicije su učinile svoje: Torarinson je bio član ljevičarsko-centrističke Progresivne partije, tada dijela vladajuće koalicije, i imao je dobre veze s premijerom Olafom Johannessonom.
Upravo ta kombinacija entuzijazma, političkog pragmatizma i državne podrške dovela je do toga da svjetski šahovski tron bude osporavan baš — na vjetrovitom, gejzirima prošaranom ostrvu usred Atlantika.
-Nastaviće se-