16.nastavak
Pored već pomenutih imena, najstariji arapski rukopis daje nekoliko završnica iz partija između Abun-Naama i Rabraba. Kasnije su perzijski izvori tvrdili da je Abun-Naam takođe napisao knjigu o šatrandžu. Ali kada je živio? Iz drugih izvora znamo da je halifa al-Ma’mun 819. godine posmatrao jednu od Rabrabovih partija, pa možemo zaključiti da je Abun-Naam živio u prvoj polovini 9. vijeka.
Još od vremena Haruna ar-Rašida, koji je vladao od 786. do 809. godine, halife su, u pravilu, u svojim dvorovima držale najbolje igrače. Na primjer, al-Adli se smatrao najjačim šahistom na dvorovima dvojice bagdadskih halifa: al-Vasiqa (koji je umro 847.) i al-Mutavakila (koji je umro 861.). Tek na kraju svog života al-Adli je doživio poraz od ar-Razija, novajlije na dvoru.As-Suli je bez sumnje bio najistaknutiji igrač tog vremena. Rođen je kao princ na području današnjeg Turkmenistana, a čitav svoj odrasli život proveo je na dvoru halifa u Bagdadu. Bio je čovjek enciklopedijskog znanja, pjesnik, pisac i istoričar. Zanimljivo je da su neki od njegovih književnih radova preživjeli do današnjeg vremena. Osim toga, njegove šahovske vještine i analitička sposobnost kvalifikuju ga kao pravog velemajstora šatrandža. Vrijedi pomenuti da je na Bliskom istoku, gdje je as-Sulijeva slava kao šahiste trajala više od šest stotina godina, onima koji su briljirali u ovoj igri često upućivan kompliment: „Igra kao as-Suli!“
Vijekovima su pravila šatrandža ostala nepromijenjena, ali bilo je brojnih pokušaja da se igra prenese na različite ploče (table). Na primjer, al-Adli je opisao tzv. „izduženi“ šah, koji se igrao na ploči veličine 4×10. Istoričar al-Masudi (koji je umro 956. godine) takođe je pomenuo igru na ploči veličine 10×10, koja se zvala „potpuni šah,“ kao i tzv. „kružni“ šah, poznat pod nadimkom „Vizantijski,“ koji se igrao na okrugloj ploči sa 64 polja raspoređenih u četiri prstena sa po 16 polja.
Al-Masudi je također opisao „astronomski šah“ sa pet planeta, Suncem i Mjesecom, koji su se svi kretali po kružnoj ploči. Na kraju, pomenuo je i šah na ploči 7×8, sa po 12 figura za svakog igrača. Dvije dodatne vrste šatrandža bile su poznate na Bliskom istoku mnogo kasnije, u 14. stoljeću: šatrandž al-husun, ili Tvrđavni šah, koji se igrao s tvrđavama u kojima su se kraljevi mogli sakriti, i šatrandž-kabir (veliki šah) – omiljena igra mongolskog cara Timura.
Jermenija
Drevna Jermenska literatura sugeriše da su Jermeni već u 5. vijeku p.n.e. poznavali perzijski ep i njegove herojske priče. To znači da su takođe bili upoznati s Chatrang-namakom i Shahnamom, koja je napisana kasnije.
Od davnina su Jermeni i Perzijanci živjeli jedni uz druge i međusobno uticali u različitim područjima – politici, religiji, književnosti, jeziku, pa čak i svakodnevnim običajima.
Period Sasanida bio je najplodonosniji za ovaj kontakt s istočnim komšijama Jermenije. Završio je 451. godine, kada su Jermeni bili prisiljeni da se odupru politici asimilacije koju je pokušavao sprovesti perzijski kraljevski dvor. Sudeći prema nalazima u Iranu, možemo pretpostaviti da se nešto slično dogodilo i s Jermenima. Očigledno, isto se desilo i sa šahom.
Kao što je navedeno, na drevnom indijskom jeziku, koji se obično naziva indoevropski jezik, a predstavlja prototip sanskrita, šah se zvao „chaturanga„. Na srednjeperzijskom jeziku to je bilo „chatrang„, na arapskom „shatranj„, a na drevnojermenskom „chatrak„. Sve ove riječi potječu od sanskritske riječi „chaturanga„, koja se sastoji od dva korijena: „chatur“ (četiri) i „anga“ (dio), što znači „sastavljen od četiri dijela„.
Riječ „čatrak“ (chatrak), koja se koristila u drevnom jermenskom jeziku, zapravo je jermenska verzija pahlavijske riječi „čatrang“ (chatrang). Ova riječ je ušla u jermenski jezik najkasnije u 4-5. vijeku, budući da su, kao što sam već pomenuo, nakon 451. godine politički, vjerski i kulturni odnosi između Jermena i sasanidskog kraljevskog dvora postali zategnuti.
Ova iluminirana minijatura prikazuje da je u šatranju bilo dozvoljeno igrati uz pomoć savjetnika, pa čak i koristiti udžbenik za vrijeme partije
Kasnije, u 13. vijeku, arapski naziv za igru, „šatranj„, dospio je u Jermeniju preko Zapada, iz Cilicije. Prije toga, pod nazivom „čatrak„, šah je bio popularan samo među vladarima i možda višom vojnom aristokratijom. Međutim, „šatranj“ se počeo širiti i među običnim ljudima, slično kao što se dogodilo u arapskom kalifatu.
Jermenski izvori iz tog vremena bilježe informacije o šahu. Tako se u zbirci Voskeporik od Grigora-Tkhe nalaze sljedeći stihovi:
Gdje su pjevači, koji sviraju harfu?
Ili gdje su oni, (koji) igraju „čatrak“?
Iako je Voskeporik sastavljena u 11-13. vijeku, sadrži materijale iz još starijih vremena. Evo još jednog primjera iz Grigora-Tkhe:
Svijet je igra
Slična čatraku,
I gorki jezik
Obmanjuje.
-Nastaviće se-