O smislu šahovske igre
(Uber den Sinn des Schachspiels)
Predavanje dr Emanuela Laskera, održano u Lenjingradu 18. februara 1924. godine.
Emanuel Lasker
Šahovska igra stigla je do nas iz Azije, koja nam je podarila i mnoge druge duboke ideje. Prema predanju, ovu igru je izmislio vaspitač jednog persijskog princa; šah je trebalo da posluži kao pomoćno sredstvo za podučavanje princa vojnoj vještini. Međutim, ono što je stvorio taj persijski mudrac daleko je nadmašilo ono što je imao na umu. Istina, šahovska tabla zaista može predstavljati bojno polje, a šahovske figure i pješaci imaju mnogo sličnosti sa komandnim kadrom i vojskom koja mu je potčinjena; drugim riječima, cilj koji je postavio izumitelj kao da je ostvaren. Ipak, taj cilj se ovdje ostvaruje samo posredno. Stvar je u tome što je rat šahovskih figura — samo pozorišni rat. Ali taj pozorišni rat služi kao simbol i drugih vrsta borbe, na primjer, rasprave, diplomatskih pregovora, sudskog procesa ili, najzad, borbe koja prati svaki organizacioni rad. Život je pun borbe: borbe jednog čovjeka protiv drugog, borbe između pojedinca i okolnosti; čak je i duševni život svakog čovjeka nezamisliv bez borbe. Štaviše, smatram da nas šahovska igra priprema za suptilnije razumijevanje strateških zakona, a strategija se u životu često pokazuje kao odlučujući činilac.
Ovo stanovište želim detaljnije da obrazložim. U tu svrhu obratimo pažnju na razvoj šahovske igre tokom čitavog posljednjeg vijeka. Filidorom počinje era analize. Svaki dan tog razdoblja donosi nove i nove varijante. Svaka varijanta predstavlja neospornu činjenicu. U ovoj poziciji pobjeđuju bijeli, u onoj crni. Analiza potvrđuje takvo mišljenje. Međutim, čim se postavi pitanje: zašto? — analiza pokazuje svoju nemoć. Filozofa, međutim, upravo zanima zakonitost koja stoji iza tih analiza; on bi mogao da objedini čitav konglomerat nebrojene mase varijanti. U gore navedenom razdoblju, kada se nagomilala masa pojedinačnih, međusobno nepovezanih varijanti, nastao je osoben stil — kombinacioni stil. Tada su odigrane Andersenove partije, na primjer, „Besmrtna partija“ ili „Immergrün“ (sa Difrenom); tom vremenu pripadaju, između ostalog, i blistave Morfijeve partije. Geslo tog vremena bilo je — stvaralaštvo. Činilo se da stvaralački duh stvara šahovske ideje ni iz čega. Morfi je pobjeđivao i bijelim i crnim figurama. Zašto? Zato što je imao briljantne ideje, dok ih njegov protivnik nije imao. Morfi je bio genije, polubog. Barem se tako činilo.
Međutim, došlo je novo vrijeme, kada je jedan maestro spoznao da se činjenice i kombinacije povinuju logičkim zakonima, zakonima posebne vrste (sui generis), koji imaju malo sličnosti sa prirodnonaučnim ili psihološkim zakonima, što utvrđuju nagradu i kaznu. Ime tog čovjeka bilo je Vilhelm Štajnic. Istina, Štajnic je tu misao izrazio samo nepotpuno i u fragmentima, ali njegov rad odvijao se upravo u tom pravcu. Danas, međutim, postoji teorija šaha koja, čini mi se, ima pravo da pretenduje na stvaranje novog stanovišta. To stanovište nije samo novo već je i veoma plodonosno za sve vrste borbe uopšte.
Istorijska misija šaha, po mom mišljenju, sastoji se upravo u tome da: 1) postane dio te nove, plodonosne teorije borbe i 2) učini tu teoriju razumljivom širokim narodnim masama. Nakon toga šah će moći spokojno da umre. Jednoga dana, kada šah već bude sahranjen, na nadgrobnom spomeniku moći ćemo da pročitamo sljedeće riječi: „Šahovska igra olakšala nam je životnu borbu.“
Iz starih šahovskih časopisa
Izvor: „ŠAHOVSKI LISTAK“
(Organ Sveruskog šahovskog saveza)
29. februar 1924. godine