Moskva, 1978.
******************
Obraćanje slikovnim pojavama omogućava, kako nam se čini, da se uvede kakav-takav red u mehanizme stvaralačkog mišljenja koje je tako zgodno i jednostavno nazivati intuitivnim.
„Intuicija je kolekcija otpada, gdje gomilamo sve intelektualne mehanizme za koje ne znamo kako da ih analiziramo ili čak kako da ih tačno nazovemo, ili one čija nas analiza i imenovanje ne zanimaju“, primijetio je M. Bunge.
Iako je ovaj autor uopšte sklon paradoksalnim tvrdnjama, u mnogo čemu treba se složiti s njim. Pa ipak, pod intuicijom većina ljudi podrazumijeva sasvim određen proces — proces neposrednog, brzog, instinktivnog, ako hoćete, shvatanja ili saznanja, koji se ostvaruje bez pomoći logičkih zaključaka ili rasuđivanja.
Isti Bunge karakteriše intuiciju kao uobičajen način mišljenja koji se oslanja na razvijenije sposobnosti brzog opažanja, mašte i procjene.
Brzina intuitivnog procesa — upravo je to njegovo glavno razlikovno svojstvo, zahvaljujući kojem se stiče novi kvalitet i ispoljavaju drugačiji psihološki mehanizmi.
I treba pretpostaviti da je brzina intuitivnih odluka uslovljena prethodnom pripremom, kako je to naglašavao B. M. Teplov.
U intuiciji se u punoj mjeri otkriva riznica ne samo svjesnog nego i podsvjesnog iskustva. A to iskustvo crpimo u obliku slika.
Slika, kao psihički odraz objekta — izvora, jeste jedinstven proizvod ljudske svijesti. Računarske mašine rade bez slika. Pomoću slika ostvaruje se regulisanje odluka i postupaka, kao i pretvaranje stečenog iskustva u stvaralačku ideju (M. G. Kročevski).
Prevedenu na jezik šahovskog mišljenja, ovu misao je veoma uspješno izrazio St. Lem. Čovjek je sposoban za „svojevrsnu dinamičku integraciju: ako je vješt šahista, svaki pojedinačni raspored figura on doživljava kao određeni jedinstveni sistem, kao nešto cjelovito, sa jasno izraženim, ‚granajućim‘ tendencijama razvoja… Pozicija, zadobijajući određenu emocionalno-formalnu vrijednost, posmatra se (od strane čovjeka) već kao individualizovana cjelina“ (podvukli smo mi — Autori).
Pri psihološkoj analizi mišljenja šahiste neizbježno se susrećemo sa dva obično suprotstavljena elementa – viđenjem i računanjem, intuicijom i logikom. Viđenje je, isticao je B. M. Bljumenfeld, „prolaženje konačnog rezultata kroz centar svijesti“, i to trenutno. Računanje je lanac operacija razvijenih u vremenu i zabilježenih u spoljašnjem ili unutrašnjem govoru, koji dovodi do rezultata. Cjelovito shvatanje, uočavanje, viđenje – to je intuitivni čin, a računanje – rezultat logičkog rada.
Suprotstavljanje intuicije i logike crvenom niti prolazi kroz istraživanja stvaralačkog mišljenja, uključujući i šahovsko. Pjesnici i matematičari, intuitivni i logički umovi, ispunjavaju istoriju šaha. Često se šahista koji naginje kombinacionim rješenjima automatski svrstava među računske, logičke umove; obrnuto, onoga ko je sklon pozicionoj igri proglašavaju nosiocem intuitivnog načina mišljenja.
Ponekad se, međutim, te karakteristike potpuno obrnu, recimo kada je riječ o Kapablanki ili Talju. Treba reći da je teško zamisliti manje uspješnu ocjenu od pretpostavke – a tako su mnogi pisali – da Talj posjeduje „elektronske“ sposobnosti računanja, nasuprot nekoj vrsti intuicije i mašte. I može se slobodno tvrditi da je suprotstavljanje intuicije i logike u šahu znatno manje produktivno nego uopšte u analizi stvaralačke djelatnosti.
Postoje i eksperimentalne potvrde za ovo. Holandski naučnik i šahista A. de Groot pokazivao je ispitanicima na kratko vrijeme (5 sekundi) pozicije uzete iz stvarnih partija, zatim uklanjao figure sa table i tražio da ponovo uspostave poziciju. Velemajstori i majstori to su radili praktično bez greške kada je na tabli bilo 20–24 figure. Početnici su jedva uspijevali da obnove položaj nekoliko figura. Kada su figure bile raspoređene nasumično, majstori i početnici pokazivali su podjednako slabe rezultate.
Slične eksperimente sprovodio je moskovski fiziolog V. Maljutin. On je pričao da je, čak i kada je vrijeme pokazivanja bilo veoma kratko i kada velemajstor (bio je to A. Toluš) nije mogao da obnovi poziciju, ipak mogao pouzdano da odredi: „prednost imaju bijeli“ ili „pozicija je jednaka“. Ova integralna procjena situacije nastaje prije raščlanjenog opažanja i pamćenja njenih elemenata.
To je upravo ono intuitivno shvatanje, prodiranje u smisao sadržan u slici situacije koju čovjek formira – kao da je riječ o nečemu što nadilazi samu sliku opažaja koja mu je neposredno data.
To znači da se u sferu viđenja, vizuelnog opažanja i vizuelnog pamćenja uključuju i drugi, moguće logički mehanizmi, odgovorni za „obradu“ smisla i njegovu mentalnu vizuelizaciju.
Naglašavamo ovu okolnost zato što ne vidimo druge pristupe objašnjenju integrativnih svojstava intuitivnog mišljenja.
U visokokvalifikovanom šahovskom mišljenju slikovna komponenta, celovito strukturno viđenje svojstava šahovske pozicije u dinamici, zauzima vodeće mesto. Pri tome su pojmovno-govorne operacije (na primer, beleženje procesa u terminima pojedinačnih poteza pri računanju, u terminima notacijskih kodova), ako uopšte postoje, skraćene ili ublažene. Nasuprot tome, u šahovskom mišljenju amatera ili deteta pojmovno-govorne komponente su glavne; izgovaranje poteza i diskretna struktura formiranja odluke jasno su izraženi. „Otkud ja znam šta mislim? Reći ću, pa ću onda znati“, govorila je besmrtna Alisa.
Činjenice o oslanjanju na govor potvrđuju se posmatranjima i samoprocjenama šahista. Pored toga, kada je majstor umoran, on se u većoj meri oslanja na „razmišljanje u terminima šahovske notacije“. U stanju aktivnog rada, pri stvaralačkom usponu, majstor gotovo da ne koristi ta kodirana (logička) sredstva, naročito pri traženju ideje i postavljanju cilja. Kao da „preskače“ pojedinačne poteze-operacije, radeći sa krupnijim smisaonim konfiguracijama, sa integralnim jedinicama mišljenja.
Majstor je upravo zato majstor što ume da radi na nivou integralnih jedinica u kojima su obuhvaćene idejna i emocionalna vrednost, koje određuju smisao i težinu svakog pojedinačnog poteza. Kako je govorio Antoan de Sent-Egziperi: „Katedrala uopšte nije gomila kamenja. Ona je geometrijska i arhitektonska celina. Kamenje ne određuje katedralu; ona svojim značenjem daje vrednost kamenju…“
(Nastaviće se)