V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
REĐO-EMILIJA – turniri, (Reggio Emilia) tradicionalna novogodišnja međunarodna takmičenja koja se održavaju u Italiji od 1958. godine na inicijativu međunarodnog majstora, trostrukog prvaka zemlje Enrika Paolija (r. 1908). Zahvaljujući naporima sponzora turnira Mauricija Davolija Maralija, iz godine u godinu rastao je rejting glavnog velemajstorskog turnira.
Tako je na 13. turniru (1971/72) nastupio samo jedan velemajstor (1. E. Soltis – 8,5 iz 11), dok je 29. po redu (1986/87), održan u lijepoj Verdi dvorani Teatra Aristo, već imao isključivo velemajstorski sastav i 14. kategoriju FIDE (1. Ribli – 6,5 iz 11; 2–5. V. Hort, V. Smislov, A. Černjin, B. Spaski – po 6), a pet godina kasnije takmičenje u Ređo-Emiliji dostiglo je rekordnu 18. kategoriju težine.
Na tom superturniru 1990/91 učestvovalo je 10 šahista. Novinari su se šalili da na turniru igra devet protiv jednoga. Naime, indijski velemajstor V. Anand suprotstavio se devetorici najjačih šahista iz bivših republika SSSR-a, među kojima su bili svjetski prvak G. Kasparov i bivši prvak A. Karpov.
Anandu je pošlo za rukom da dokaže da „i jedan u polju može biti ratnik“. Ostvario je četiri pobjede i izgubio samo jednom. Konačni rezultati turnira:
1.V. Anand – 6;
2–3. B. Gelfand, G. Kasparov – po 5,5;
4.A. Karpov – 5;
5–7. V. Ivančuk, A. Halifman, L. Polugajevski – po 4,5;
8–9. V. Salov, M. Gurevič – po 4;
10.A. Beljavski – 1,5.
Iz istorije drugih turnira mogu se navesti još dvije zanimljive činjenice: samo je jugoslovenski velemajstor B. Parma uspio da osvoji turnir dva puta (1965/66 i 1970/71), a jednom je u Ređo-Emiliji pobijedila žena – N. Gaprindašvili (1982/83).
Od 1983. novogodišnji turnir pretvoren je u festival, a početkom devedesetih njegov glavni turnir dobio je status otvorenog prvenstva Italije, kako bi najbolji italijanski majstori imali mogućnost da podignu svoj nivo u duelima s nizom međunarodnih velemajstora.
REJTING. „Reci mi svoj rejting i reći ću ti ko si“ – ova izreka postala je popularna u savremenom šahovskom svijetu nakon što je američki matematičar dr Arpad Elo (1903–1993) krajem šezdesetih razvio sistem individualnih šahovskih koeficijenata (rejting).
Njegova suština je u tome da se šahisti, u zavisnosti od njegovih sportskih uspjeha, dodjeljuje određeni brojčani pokazatelj. Prije početka svakog turnira, na osnovu prosječnog koeficijenta i rejtinga učesnika, određuje se „očekivani rezultat“ svakog šahiste. Ako ga na kraju turnira nadmaši, njegov rejting se povećava; ako se poklopi, ostaje nepromijenjen; a u trećem slučaju – smanjuje se.
Sistem Elo, koji je FIDE usvojila 1970. godine, trebalo je da pomogne pri dodjeljivanju svih međunarodnih titula. Tako je za ispunjenje norme međunarodnog majstora potrebno dostići rejting 2350 (kod muškaraca) i 2200 (kod žena), uz odigranih najmanje 24 partije godišnje. Dva puta godišnje (1. januara i 1. jula) FIDE objavljuje „rejting-listu“ – svojevrsnu tabelu poretka najjačih šahista svijeta, koja je jasan pokazatelj njihovih posljednjih sportskih dostignuća. „Međunarodni sistem rejtinga s vremenom je postao jedna od najvažnijih osobina šahovskog svijeta“, smatra velemajstor John Nunn. Naime, upravo rejting velemajstora danas privlači sponzore i organizatore najprestižnijih turnira; visok rejting obezbjeđuje čak i poseban honorar za učešće, a ponekad omogućava i nastup na međuzonskim turnirima bez dodatnih kvalifikacija. Dugi niz godina „rejting-listu“ FIDE predvodio je Bobby Fischer sa 2780 poena, pa se činilo da ta „šahovska Džomolungma“ XX vijeka neće biti nadmašena, ali je manje od tri decenije kasnije Garry Kasparov nadmašio to dostignuće za gotovo 70 poena, iako ni taj rekord nije dugo ostao nenadmašen. Kao primjer navodi se lista 30 najjačih šahista prema rejting-listi od 1. januara 2002: 1. Garry Kasparov – 2838 (Rusija), 2. Vladimir Kramnik – 2809 (Rusija), 3. Viswanathan Anand – 2757 (Indija), 4. Michael Adams – 2742 (Engleska), 5. Alexander Morozevich – 2742 (Rusija), 6. Veselin Topalov – 2739 (Bugarska), 7. Ruslan Ponomariov – 2727 (Ukrajina), 8. Vassily Ivanchuk – 2717 (Ukrajina), 9. Alexei Shirov – 2715 (Španija), 10. Peter Leko – 2713 (Mađarska), 11. Boris Gelfand – 2708 (Izrael), 12. Evgeny Bareev – 2707 (Rusija), 13. Ilya Smirin – 2702 (Izrael), 14. Loek van Wely – 2697 (Holandija), 15. Rustam Kasimdzhanov – 2695 (Uzbekistan), 16. Anatoly Karpov – 2693 (Rusija), 17. Peter Svidler – 2688 (Rusija), 18. Alexander Khalifman – 2688 (Rusija), 19. Joel Lautier – 2687 (Francuska), 20. Alexey Dreev – 2683 (Rusija), 21. Vladimir Akopian – 2680 (Armenija), 22. Judit Polgár – 2677 (Mađarska), 23. Zurab Azmaiparashvili – 2676 (Gruzija), 24. Ye Jiangchuan – 2676 (Kina), 25. Alexander Grischuk – 2671 (Rusija), 26. Nigel Short – 2663 (Engleska), 27. Rafael Vaganian – 2662 (Armenija), 28. Ivan Sokolov – 2659 (Bosna), 29. Jeroen Piket – 2659 (Holandija) i 30. Emil Sutovsky – 2656 (Izrael).
Prvih dvadeset šahistkinja na isti dan izgledalo je ovako (iz njega je izuzeta Judit Polgár zbog odbijanja da igra meč za svjetsko prvenstvo sa Xie Jun): 1. Judit Polgár – 2677 (Mađarska), 2. Xie Jun – 2562 (Kina), 3. Koneru Humpy – 2539 (Indija), 4. Maia Chiburdanidze – 2516 (Gruzija), 5. Alisa Galliamova – 2514 (Rusija), 6. Pia Cramling – 2508 (Švedska), 7. Zhu Chen – 2505 (Kina), 8. Natalia Zhukova – 2499 (Ukrajina), 9. Almira Skripchenko – 2498 (Moldavija), 10. Nana Ioseliani – 2491 (Gruzija), 11. Wang Pin – 2482 (Kina), 12. Corina Peptan – 2480 (Rumunija), 13. Hu Yuhua – 2473 (Kina), 14. Qin Kanying – 2473 (Kina), 15. Alexandra Kosteniuk – 2469 (Rusija), 16. Susan Polgár – 2564 (Mađarska), 17. Elena Kovalevskaya – 2462 (Rusija), 18. Peng Xiaomin – 2460 (Holandija), 19. Ketevan Kakhiani-Gersinska – 2460 (Njemačka), 20. Viktorija Čmilytė-Nielsen – 2460 (Litvanija).
RELIGIJA i šah: istorija šaha usko je povezana sa velikim religijskim učenjima i vjerovanjima.
Proces pretvaranja četvorostrane igre čaturanga u borbu dva protivnika – šatrandž (danas šah) – u izvjesnoj mjeri bio je podstaknut koncepcijama budizma, sa njegovim naglašavanjem razuma i odbacivanjem igara na sreću. Budistički hodočasnici proširili su šah u Tibet, Mongoliju, Kinu, Japan, kao i u jugoistočnu Aziju.
U doba arapskih osvajanja u VII i VIII vijeku ortodoksni muslimanski teolozi isprva su se neprijateljski odnosili prema šahu, ali je igra već bila dovoljno rasprostranjena u Iranu, Srednjoj Aziji i drugim zemljama pod vlašću arapskog kalifata, pa su revnitelji islama bili primorani da se pomire s njom i proglase je dopuštenom pred Alahom. Istaknuti teolog Sahl ibn Abu Sahl (umro 1013) pisao je: „Ako imovini ne prijeti opasnost od gubitka, a molitva se ne zapostavlja, tada je igra šaha prijatna zabava dvojice prijatelja.“ Međutim, islamska zabrana prikazivanja živih bića uticala je na oblik figura: umjesto slikovitih postale su apstraktne, što je olakšalo njihovu izradu i pogodovalo širenju igre. U IX i X vijeku šah je postao poznat evropskim narodima, ali je odnos crkve prema njemu u početku bio negativan pod uticajem asketskih propisa vizantijskih monaha. U zbirci kanonskih pravila „Nomokanon“ iz IX vijeka, koju je sastavio patrijarh Photius I of Constantinople, šah je bio izjednačen s kockarskim igrama zabranjenim na saboru u Carigradu još krajem VII vijeka pod prijetnjom izopštenja iz crkve. Kasnije se vizantijsko sveštenstvo (posebno sabor u Valsamonu u XII vijeku) oslanjalo i na komentare kanona monaha John Zonarasa, koji još kao zapovjednik straže cara Alexios I Komnenos nije mogao da se pomiri s njegovom sklonošću prema šahu.
Pozivajući se na ove zabrane, Rimokatolička crkva je u početku pokazivala netrpeljivost prema šahu. Pismo kardinala Damiani iz 1061. godine upućeno papi Alexander II počinjalo je riječima: „Stajem olovkom, jer se stidim što moram spomenuti još prezrenije vrste zabave od lova i lovljenja ptica, a to su strasti prema kockarskim igrama i šahu…“ Dalje su se osuđivale šahovske strasti uglednog biskupa Firence. U ranom Srednjem vijeku bio je poznat po svom šahofobstvu biskup de Sully (umro u Parizu 1208). Pod uticajem sveštenstva, kralj Louis IX (Sveti) 1254. godine službeno je zabranio šah u Francuskoj. Tek tri vijeka kasnije, katolička crkva je popustila: krajem XIV vijeka Reichensburski sabor ukinuo je ovu zabranu, a početkom narednog vijeka igra je priznata kao neophodan element vitezovskog vaspitanja.
Crkva Rusije također je bila protiv šaha, gdje su tumačenja vizantijskih monaha ušla u Kormčije knjige. U Kormčiju (1262) igra je bila zabranjena i za osobe duhovnog staleža i za svjetovne, pod prijetnjom izopštenja iz crkve. Posebnu brigu crkva je posvećivala sveštenicima podložnim „grijehu“. U Paisijevom zborniku (kraj XIV – početak XV vijeka) za igru u šah bile su predviđene razne kazne, pa i oduzimanje svećeničkog čina. Sabor sazvan u Moskvi 1551. godine objavio je da igranje šaha protiv Svetog pisma. Ipak, sazivač sabora, car Ivan IV Grozni, nastavio je da igra šah sa svojim dvorjanima. Njegov primjer slijedili su bojari, a potom i plemići i građani. Sama životna praksa postepeno je ukinula odredbe „Stoglava“, pa se u „Sabornoj uredbi“ 1649. godine o šahu više nije govorilo ni riječi.
Odnos crkve prema šahu u nekim zemljama Zapadne Evrope toliko se promijenio da su u epohi Renesanse i sveštenici doprinijeli širenju i napretku igre. Godine 1512. italijanski humanista Marc’Antonio Vida, budući biskup Albe, napisao je poemu „Igra šaha“, u kojoj je igra hvaljena kao jedno od djela bogova grčkog Olimpa. Poema je prevedena na mnoge evropske jezike. Gradskom propovjedniku Estremadure, Ruy López de Segura, autoru knjige „Izmišljotina u šahu“ i učesniku Madridskog turnira 1575, španski kralj je darovao nekoliko crkvenih parohija. U narednom vijeku sveštenik sa Sicilije Pietro Carrera izdao je opsežnu knjigu o šahu 1617. godine. Posebno je poznat klasični rad glavnog sveštenika Modenskog sabora Domenico Lorenzo Ponziani „Igra šaha koju ništa ne može nadmašiti“ (1769). Zajedno sa još dva majstora iz Modene, Del Rio i Lolli Pizziani, bio je jedan od osnivača italijanske kombinacione škole u šahovskoj umjetnosti.
„Povratak misionara“. Slika J. Frarra (1854–1904). Francuska
Godine 1872, na prvenstvu Šahovske asocijacije engleskih grofovija, održanom u gradu Malcernu, prva tri mjesta osvojili su sveštenici Charles Benken, E. Torold i R. Waite.
14.oktobra 1944. biskup Madrida Leopoldo izdao je dekret u kojem je španska časna sestra Teresa of Ávila (1515–1582), kanonizovana, službeno proglašena zaštitnicom šaha. Teresa se od malih nogu zanimala za ovu igru i često je koristila šahovske metafore u svom religijskom traktatu „Put ka savršenstvu“. Na primjer: „Uzdižući molitvu Svemogućem, gonimo zlog u matnu mrežu.“
Godine 1986, tokom prvog poluvremena revanš meča Kasparov–Karpov u Engleskoj, sveštenik londonske crkve Svete Marije, Geoffrey Harding, kako bi privukao više mladih na propovijedi, izmjenjivao je predavanja sa lekcijama šahista o meču.
U decembru 1991. grupa katoličkih radio-stanica u Holandiji, koja tradicionalno organizuje u Hilversumu Božićni šahovski događaj i mečeve povodom rođendana Jana Timmana, ovaj put izabrala je kao protivnika svog nacionalnog heroja 22-godišnjeg Vasilija Ivanchuka iz Lavova (meč je završen pobjedom Ivanchuka sa rezultatom 3,5:1,5).
Najpoznatiji šahista među sveštenicima XX vijeka bio je rodom iz Njujorka William Lombardy. Godine 1957 osvojio je titulu svjetskog prvaka među juniorima, od 1960. je međunarodni velemajstor, a 1972. bio je sekundant Bobi Fišera tokom njegovog meča za svjetsko prvenstvo. Lombardy je autor posebnog istraživanja o mjestu šaha u istoriji katoličke crkve.
Tokom višestoljetne istorije papinskog prestola, poglavari katoličke crkve često su se bavili šahom. Još dok je bio krakovski kardinal, papa John Paul II primijetio je: „Duboka mudrost naroda skriva se u šahu. On je istinsko ogledalo života, zrcalni prikaz ljudske sudbine, koja nam je odredila da prođemo kroz zemaljske patnje u tami i stalnom vremenskom pritisku. Baš kao u šahu, susrećemo se u životu sa svim mogućim zamkama, greškama, promašajima, žrtvama sa kraljevima i kraljicama, dvostrukim pionima i neobičnim potezima konja, koji se dešavaju čim sjednemo za tablu…“ Zimi 1991. papa John Paul II primio je u Vatikanu 13. svjetskog prvaka Garija Kasparova.
(Nastaviće se)