V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
ŠAHOVSKA NOTACIJA (od lat. notatio — zapisivanje, označavanje), sistem uslovnih oznaka koji se koristi za zapisivanje šahovske partije.
U većini zemalja prihvaćena je algebarska notacija. Ona je prvi put predložena još 1616. godine u knjizi njemačkog vojvode Augusta Mlađeg (pseudonim Gustavus Selenus). U sljedećem vijeku dalje ju je razradio Filip Stamma, a konačno se u savremenom obliku pojavila u knjizi koju je 1784. godine u Njemačkoj objavio M. Giršel.
Prema ovoj notaciji, polja šahovske table označavaju se na vertikalama slovima latiničnog alfabeta od „a“ do „h“, a na horizontalama arapskim brojevima od 1 do 8.
Svaka figura ima svoju oznaku:
- Kralj –K
- dama (kraljica) –D (Q)
- top –T (R)
- lovac –L (B)
- konj –S (N)
Oznaka pješaka koristi se samo pri zapisivanju pozicija.
Posebne oznake postoje i za poteze:
- mala rokada 0–0 )
- velika rokada 0–0–0
- uzimanje :
- šah +
- dvostruki šah ++,
- mat #.
Pored toga, u šahovskoj literaturi koriste se i oznake za ocjenjivanje poteza:
- jak potez !
- odličan potez !!
- slab potez ?
- gruba greška ??
- potez s nejasnim posljedicama !?
- sumnjiv potez ?!
- bilo koji potez –
- bijeli ima prednost ±
- pozicija bijelog je bolja ±
- pozicija je jednaka =
- crni ima prednost ∓
- pozicija crnog je bolja ∓
Pri zapisivanju poteza navodi se njegov redni broj. Zapis može biti potpun, s navođenjem polja s kojeg je figura krenula i polja na koje je postavljena. Danas se često koristi pojednostavljeni zapis, u kojem se navodi samo polje na koje figura dolazi.
Tradicionalno je drugačija opisna šahovska notacija, koja se dugo koristila u engleskom i španskom govornom području. U njoj se vertikale ne označavaju slovima latiničnog alfabeta, već prvim slovima naziva figura koje su na početku postavljene na tim linijama.
Tako se, na primjer:
- vertikala „e“ označava slovom K (od eng. King — kralj),
- vertikale „a“ i „h“ slovom R (od Rook — top),
- „b“ i „g“ slovima Kt ili N (od Knight — konj),
- „c“ i „f“ slovom B (od Bishop — lovac),
- „d“ slovom Q (od Queen — dama).
Horizontale, kao i u algebarskoj notaciji, imaju brojeve od 1 do 8. Međutim, brojanje se ovdje ne vrši samo iz perspektive bijelih, već svaka strana broji od svoje strane table.
Na primjer, potezi 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 u opisnoj notaciji na engleskom jeziku izgledali bi ovako:
1. P–K4 P–K4 2. Kt–KB3 Kt–QB3.
U posljednje vrijeme, međutim, većina šahista napušta ovaj način zapisivanja partije i prelazi na jednostavniju algebarsku notaciju. U časopisima i knjigama sve češće se, umjesto prvog slova naziva figure, štampa grafički simbol figure, što olakšava čitanje i analizu partije.
NOTINGEMSKI TURNIR, 1936.
„Turnir vijeka!“, „Bitka šampiona!“ — takvim su naslovima bile prepune novine koje su izvještavale o toku najvećeg šahovskog takmičenja prve polovine 20. vijeka.
Na njemu su učestvovala četiri svjetska šampiona — Maks Eve, Aleksandar Aljehin, Hoze Raúl Kapablana i Emanuel Lasker, kao i niz velemajstora ekstra-klase: Mihail Botvinik, Salo Flohr, Milan Vidmar, Efim Bogoljubov, Savijeli Tartakower, Reuben Fine i Samuel Reševski.
Čast Engleske na turniru branili su majstori George Thomas, C. H. O’D. Alexander, Henry Ernest Atkins i William Winter.
Neobičan je bio i kolorit ovog turnira. „Nepovratan kolorit stare dobre Engleske…“ — ovako ga je prenio dopisnik časopisa „Šahmati u SSSR-u“, Petr Mussuri:
„Uveče, poslije večere, učesnici proučavaju pravilnik turnira. Negoduju zbog potrebe da se prekinute partije nastavljaju istog dana kada se igra kolo. Kapablanka miroljubivo razgovara s Tartakoverom. Aljehin čita pariške novine. Bogoljubov (njega, aludirajući na njegovu pretjeranu gojaznost, zovu ‘udvojeni pješak’) igra bridž s Vidmarom i dvojicom navijača.
Neko pita Bogoljubova zašto tako ‘loše’ izgleda.
‘Zar ne znate’, odgovara umjesto njega Vidmar, ‘on je pobjegao iz koncentracionog logora…’
Prvo kolo — proba snaga. Crveno uže odvaja gledaoce od igrača. Učesnici ga preskaču. Gledalaca je oko 150. Sto pedeset zapaljenih cigareta… Ubrzo u sali gotovo da se ne može disati. Iskusni šahovski dopisnik Opočenski umiruje: ‘To su lično pozvani gosti na doručak. Sutra ih već neće biti.’“
Pobjednici turnira bili su Mihail Botvinik i Hozé Raúl Kapablanka, koji su osvojili po 10 poena. Samo pola poena manje imali su trojica velemajstora — Samuel Reševski, Reuben Fine i Maks Eve.
Šesto mjesto zauzeo je Aleksandar Aljehin sa 9 poena, dok su 7–8. mjesto podijelili Emanuel Lasker i Salo Flohr sa 8,5 poena.
„Šahovskim događajem od izuzetne važnosti“ nazvao je Notingemski turnir Aleksandar Aljehin, koji je sve njegove partije komentarisao u knjizi objavljenoj već sljedeće godine u Londonu. Okupljajući gotovo sve najjače šahiste svijeta, turnir je doprinio daljem razvoju i popularizaciji šahovske umjetnosti.
NJUJORŠKI TURNIRI (НЬЮ-ЙОРК – ТУРНИРЫ)
Turniri u Njujorku počinju svoju istoriju sredinom XIX vijeka.
Godine 1857. u Njujorku je održan prvi američki šahovski kongres. To je bio jedini turnir na kojem je učestvovao Paul Morphy — u finalnom meču pobijedio je Louisa Paulsena rezultatom 6:2 (+5, −1, =2).
Turniri u Njujorku značajni su u mnogim aspektima. Na primjer, 1889. godine održan je najduži međunarodni šahovski turnir u istoriji: trajao je više od dva mjeseca i igran je u dva kruga sa 20 učesnika. Zanimljivo je da se prva remi partija ponavljala.
Pobjednici turnira, Max Weiss i Mihail Čigorin, osvojili su po 29 poena od 38.
Apsolutno najbolji rezultat u istoriji turnira ostvario je pobjednik takmičenja 1893. godine, Emanuel Lasker, sa 13 poena iz 13 partija.
Godinu dana kasnije svoju posljednju turnirsku pobjedu u životu ostvario je ovdje Wilhelm Steinitz.
Učesnici međunarodnog turnira u Njujorku, 1924.
U periodu 1913–1918. čak pet turnira zaredom osvojio je Hoze Raul Kapablanka.
Godine 1924. i 1927. u Njujorku održana su dva istorijska takmičenja.
Na prvom je učestvovalo 11 vodećih šahista svijeta. Da bi se isključila mogućnost „kućne pripreme“ protiv određenog protivnika, velemajstorima je predložen neobičan pravilnik — redoslijed parova određivan je žrijebom neposredno prije početka igre.
Pobjednici turnira bili su:
- Emanuel Lasker — 16 poena iz 20
- Hoze Raul Kapablanka — 14,5
- Aleksandar Aljehin — 12
Tri godine kasnije u Njujorku je organizovan četvorokružni meč-turnir sa učešćem šest velemajstora. Ovo takmičenje Aljehin je kasnije nazvao „prologom borbe za svjetsko prvenstvo“.
Rezultati tog turnira, koji je briljantno osvojio Kapablanka, učinili su da se tadašnji šampion previše opusti prema budućem protivniku u meču, dok su, s druge strane, omogućili Aljehinu da još jednom temeljito analizira igru kubanskog velemajstora.
Konačni poredak:
- Hoze Raul Kapablanka — 14 poena iz 20 (bez poraza)
- Aleksandar Aljehin — 11,5
- Aron Nimcovič — 10,5
- Milan Vidmar — 10
- Rudolf Špilman — 8
- Frank Maršal — 6
Od početka 1970-ih u Njujorku se redovno održavaju otvoreni turniri po švajcarskom sistemu, najčešće u 9 kola. ♟️
(Nastaviće se)