V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
ŠAHOVSKI KOLEKCIONARI
Među ljubiteljima šaha i šahistima ima mnogo kolekcionara. Jedni sakupljaju knjige, čiji je broj naslova već premašio desetine hiljada, drugi – marke ili koverte sa pečatima početka i završetka takmičenja. Treći tragaju za autogramima znamenitih šahista. Neki imaju strast prema sakupljanju šahovskih znački, medalja, zastavica i druge šahovske atributike.
Ali postoji još jedna oblast šahovskog kolekcionarstva s kojom je teško naći nešto uporedivo ne samo u sportu nego i u drugim oblastima kulture. To je svijet šahovskih figura! Kakve su sve promjene one doživjele tokom hiljadu i po godina svog postojanja. Pokazujući izuzetan talenat, maštu i pronalazački duh, majstori zanata su kroz vijekove stvarali minijaturne skulpture koje su odražavale duh epohe i karakteristike svakodnevnog života. Pri izradi tih remek-djela korišćeni su slonovača i morževa kost, drvo i keramika, zlato i srebro, čelik i sedef, porculan i staklo, a u novije vrijeme i razne vrste plastike.
Nije iznenađujuće što su mnogi stari i naročito vrijedni kompleti i figure postali nacionalno blago i čuvaju se u najvećim muzejima svijeta – u London i Parizu, Minhenu i Nirnbergu, Moskvi i Sankt Peterburgu, Firenci i Beču, Njujorku i Filadelfiju i drugim gradovima.
Razvilo se i privatno kolekcionarstvo šahova. Poznat je niz kolekcionara iz Evrope i Amerike koji u svojim zbirkama imaju stotine kompleta i figura različitih naroda i epoha – od ranog srednjeg vijeka i renesanse do naših dana. U Njemačkoj su to T. Tomsen (Kenigštajn), F. J. Lang, M. Eler (obojica iz Kelkajma), H. Kriger (Gros Hansdorf), L. Šmid (Bamberg); u Engleskoj – G. i V. Vilijams, V. Kits, M. Mark (svi iz Londona); u Holandiji – J. Stigter (Amsterdam); u Italiji – Đ. Ferlito i R. Poci; u SAD – D. Hafler (Merion), Dž. Din (Boston), B. i F. Sarison, B. Levin, T. i I. Gros, K. Valjo (država Njujork), H. Rasel (Milford) i drugi.
Za kolekcionare šahova karakteristično je nastojanje da bogatstva šahovske kulture koja su sakupili učine predmetom naučnog proučavanja i dostupnim širokom krugu ljubitelja šaha organizovanjem izložbi, seminara i drugih manifestacija. Upravo tim motivima rukovodili su se entuzijasti međunarodne organizacije kolekcionara Chess Collectors International (CCI), osnovane 1984. godine.
Aktivnost kolekcionara donosi ogromnu korist društvu, čuvajući kulturne vrijednosti svog naroda i čitavog čovječanstva. Neke privatne kolekcije postale su osnova šahovskih muzeja ili šahovskih odjeljenja u velikim muzejima, kao što su zbirke G. Pfajfera – osnova šahovskog odjeljenja u Metropolitan Museum of Art u Njujorku, K. Dolfa – u Muzeju umjetnosti „Marijhil“ u državi Vašington, te petrogradskog kolekcionara V. Dombrovskog – prvog Muzeja šaha u Rusiji, otvorenog u Moskvi.
Dr. Thomas Thomsen – predsjednik Chess Collectors International
KOMBINACIJA – prisilni niz poteza sa upotrebom različitih taktičkih sredstava. Obično joj prethodi žrtva. U otvaranju se kombinacije najčešće javljaju u obliku zamki, koje postaju moguće zahvaljujući više ili manje očiglednoj grešci protivnika. U središnjici partije one predstavljaju logičan i obavezan dio čitavog toka igre, njeno umjetničko izražavanje i rezultat napornih i mukotrpnih razmišljanja nad postepenim sticanjem pozicione prednosti.
Lijepe kombinacije pružaju šahisti estetsko zadovoljstvo. Mehanizam njihovog uticaja na čovjeka objašnjava se na sljedeći način: narušavajući materijalnu i pozicionu ravnotežu u partiji, kombinacija naglo mijenja uobičajene predstave o vrijednosti figura i njihovoj ulozi u šahovskoj borbi. Strana koja izvodi kombinaciju gubi materijal i u početku može izgledati da situacija ide na štetu njenih snaga. Međutim, na kraju inicijator kombinacije zahvaljujući žrtvi postiže potpunu koordinaciju svojih figura.
Motivi za traženje kombinacija mogu se pojaviti u najrazličitijim pozicijama, a njihovi tematski obrasci obično su tipični: sprega, odvlačenje, mamac, mlin, dvostruki udar, otkriveni šah, ugušeni mat, blokada, pat, međupotez, uništavanje odbrane, blokiranje, viljuška, isključenje figure iz igre, oslobađanje linije, napad na polja h7 i f7 itd. Međutim, sama priprema i sprovođenje kombinacije u određenoj poziciji najčešće su različite, neponovljive i nose pečat mašte i talenta šahiste. Zahvaljujući tome, riznica šahovske umjetnosti stalno se obogaćuje novim primjerima kombinacija, koje se odlikuju originalnošću ideje i ljepotom forme.
Pred nama je primjer briljantne kombinacije, koja je, prema mišljenju Wilhelma Steinitza, „možda čak i najljepša od svih ikada izvedenih na šahovskoj tabli“:
Zukertort – Blackburn
London, 1883
23.f5! Ne4 24.Bxe4 dxe4 25.fxg6 Rc2 26.gxh7+ Kh8 27.d5+ e5 28.Qb4! R8c5 29.Rf8+! Kxh7 30.Qxe4+ Kg7 31.Bxe5+ Kxf8 32.Bg7+! Kg8 33.Qxe7 1–0
Danas šahisti mnogih zemalja doprinose riznici šahovske umjetnosti, razvijajući originalne kombinacione ideje. Stalno rastući nivo majstorstva omogućava rađanje novih remek-djela šahovske umjetnosti.
ŠAHOVSKA KOMPOZICIJA – ponekad se naziva poezijom šaha. I to je opravdano. U djelu koje nazivamo zadatkom ili etudom prisutno je mnogo mašte i ljepote. Kako je pisao poznati ruski šahovski kompozitor A. Galitsky (1863–1921):
„Odnos zadatka prema igri isti je kao odnos likovne umjetnosti – muzike, slikarstva i sl. – prema prirodi ili stvarnom životu. Za zadatak kao umjetničko djelo, prirodu i stvarni život predstavlja šahovska partija. Kao što priroda – svijet boja i zvukova – daje elemente i materijal za slikarstvo i muziku, tako iz šahovske igre uzimamo elemente za zadatak, materijal za njegovo oblikovanje.“
Cilj kompozicije u umjetničkoj formi je prikazati sve moguće ideje i kombinacije zasnovane na pravilima šaha, što određuje njenu korisnost i popularnost među šahistima.
Šta je zajedničko, a u čemu se razlikuju praktična partija i šahovska kompozicija? U zadatku i studiji ne postoji karakteristična za šah sportska borba. Za razliku od partije, gdje su na početku igre snage strana izjednačene, u kompoziciji je ishod borbe predodređen odgovarajućim rasporedom figura, i u realizaciji zadatka obično učestvuju sve figure. Ovo pravilo ekonomičnosti forme, tj. ostvarivanje autorove ideje minimalnim sredstvima, predstavlja osnovni umjetnički princip šahovske kompozicije. Među njenim drugim važnim estetskim principima su izražajnost ideje, težina zadatka, jedinstvenost i ljepota rješenja te odsustvo duala (djelimičnih i sporednih rješenja).
Tokom posljednjih sto pedeset godina kompozicija je doživjela toliko veliki i složeni razvoj da se praktično pretvorila u samostalnu oblast kreativnog stvaralaštva u šahu. Ima svoju teoriju, tematsku raznolikost, umjetničke principe i dijeli se na nekoliko vrsta, koje se znatno razlikuju:
- Ortodoksna kompozicija – zasnovana na uobičajenim pravilima igre.
- Neortodoksna kompozicija – sa neobičnim zadacima, npr. obratni mat u određenom broju poteza (prinuđuje crnog da da mat bijelom kralju) ili kooperativni mat (crni pomažu bijeloma da da mat crnom kralju).
- Fantastična kompozicija – mijenjaju se ne samo pravila igre, nego i oblik table, dodaju se nove figure.
- Figurativna (slikovita) kompozicija – simbolički prikazuje pomoću figura na tabli brojeve, slova, predmete ili čak događaje.
- Kompozicija za retrogradnu analizu – ima za cilj rekonstruisati prethodne poteze kako bi dokazala mogućnost početne pozicije.
S obzirom na to da je kompozicija razvijena u mnogim zemljama, a rad kompozitora se izražava u različitim formama, pojavila se potreba da se okupe predstavnici i upravljači ove oblasti šahovskog stvaralaštva na nacionalnom i međunarodnom nivou.
Godine 1956. osnovana je stalna komisija FIDE, koja je izradila Međunarodni kodeks šahovske kompozicije (prihvaćen 1958), organizuje međunarodna takmičenja u sastavljanju zadataka i studija i izdaje za njihovu publikaciju „FIDE Album“. Komisija je utvrdila pravila za dodjeljivanje međunarodnih titula – majstor, velemajstor i sudija u oblasti kompozicije. Pod pokroviteljstvom FIDE organizuju se međunarodni kongresi kompozitora, kao i lična i timska prvenstva svijeta u rješavanju zadataka i studija.
(Nastaviće se)