Achilleas Zographos
2017
3
Istorijski pregled
Prvi zabilježeni pokušaji: instrumenti koji spajaju muziku i šah
Prvo pominjanje nekog instrumenta koji kombinuje muziku i šah takođe datira iz 15. vijeka. Chekker (scaccarium musicale) bio je neka vrsta muzičke šahovske table, čiji je opis obavijen određenom dozom misterije. Evo šta The Oxford Companion to Chess navodi o tome:
„Muzikolozi nisu uspjeli na zadovoljavajući način utvrditi prirodu ovog instrumenta. Brojne ilustracije pojavljuju se u rukopisu Jeana Charliera de Gersona (1369–1429). Svakom polju koje zauzimaju figure i pioni na jednoj strani pripisana je određena vrlina, dok polja suprotne strane imaju negativne osobine. Nije jasno na koji način je tabla proizvodila muziku, ali radilo se o nekoj vrsti klavijature, možda nekoj vrsti čembala…”
Gerson je bio vodeći teolog svog vremena. U njegovoj eri šah je često korišćen kao metafora svijeta. Podrazumijevalo se da dokaz vjere u Boga znači prihvatanje ideje o postojanju Božanskog plana. Informacije o duhovnom aspektu instrumenta mogu se pronaći u knjizi Jean Gersona i Transformation of Late Medieval Learning Danijela Hobbinsa:
„… figura predstavlja istovremeno i šahovsku tablu i muzički instrument, a oba zajedno simbolizuju duhovnu borbu unutar svakog hrišćanina između starog i novog čovjeka. Vizuelno, instrument se pojavljuje samo kroz dirke koje izlaze iz donjeg dijela šahovske table. Kada sviramo dirke chekkera prstima naše meditacije, glasovi osjećanja odjekuju u harmoniji. Šahovska tabla dodatno razvija ovu duhovnu analogiju. Figure duha, ‘igrajući u slavi’, bore se protiv figura tijela, ‘bijesnih u zlobi’. Gerson proširuje analogiju tako da obuhvati i vremensku, zemaljsku sferu, pri čemu svaka strana predstavlja kraljevstvo vrlina i poroka — moralitetnu predstavu postavljenu na šahovskoj tabli…”
Romantizam
Čini se da je ideja konstruisanja „muzičko-šahovskih izuma“ oslabila tokom narednih vijekova. Moglo bi se reći da u 16. i 17. vijeku nema posebno značajnih činjenica vezanih za ovu temu. Šah je u tom periodu bio izolovana, elitna razonoda, koja se igrala uglavnom na kraljevskim dvorovima. Stvari su se trajno promijenile u 18. vijeku (prosvjetiteljstvo) i 19. vijeku (romantizam). Komentarišući, na primjer, širenje šaha u Francuskoj početkom 19. vijeka, Ilias Kourkounakis primjećuje:
„Premještanje šaha sa kraljevskih dvorova u kafane praktično je uklonilo potrebu da neko pobjeđuje kako bi osigurao ili zadržao naklonost nekog plemićkog zaštitnika. U okruženju intelektualaca i umjetnika igrači su tragali za ljepotom čak i po cijenu poraza.“
Tek sredinom 19. vijeka, prema izvoru iz 1852. godine, njemačka pijanistkinja Gertrude Gompertz (1829–1878) osmislila je muzičko-šahovsku igru. Njen cilj bio je da kroz tu igru njeni učenici steknu bolje razumijevanje muzike.
Još jedna zanimljiva činjenica iz približno istog perioda jeste da je tada najjači igrač svijeta Paul Morphy (1837–1884) mogao da zapamti bilo koje muzičko djelo nakon samo jednog slušanja. Šah se do tada već toliko proširio da je počeo privlačiti pažnju velikih umjetničkih ličnosti.
Karl Becker; Franz Adelheid and the Bishop of Bamberg; 1892, 400 × 321; Metropolitan Museum of Art. Inspirisano dramom Johann Wolfgang von Goethea Götz von Berlichingen.
Mnogi umjetnici, naročito muzičari, okrenuli su se šahu tokom perioda romantizma. Felix Mendelssohn bio je veoma dobar šahista. Isto se govorilo i za Frédéric Chopina.
Robert Schumann, koji je volio da rješava šahovske probleme, pominje šah i u svojim spisima. Njemački istoričar umjetnosti Hans Hollander vidi vezu između Schumannovih omiljenih šahovskih problema i njegove muzike, jer oba sadrže element iznenađenja. S obzirom na to da su Schumannove projekcije sopstvene ličnosti bili Florestan i Eusebius — aktivni i pasivni aspekt njegove nepredvidive prirode — moglo bi se reći da ovo zapažanje ima smisla.
Još jedna zanimljiva ličnost je njemački Rudolf Heinrich Willmers (1821–1878), koncertni pijanista i kompozitor šahovskih problema. Isticao se u obje oblasti. Njegova virtuoznost na klaviru bila je veoma hvaljena, dok su njegovi problemi bili toliko kvalitetni da su ga savremenici opisivali kao genijalnog pjesnika šahovskih problema.
Edinburgh University Chess Society navodi:
„…dok je izvodio Schumannov ‘Carnaval’ na klavirskom recitalu u Kopenhagenu, Willmers je iznenada zastao, nešto zapisao na manžetni i zatim nastavio. Kasnije je objasnio da je već sedmicu dana pokušavao riješiti jedan težak problem kada mu je rješenje odjednom sinulo. ‘Morao sam to zapisati da bih izbacio iz glave i mogao se potpuno koncentrisati na sviranje.’”
(Nastaviće se)