V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
VAGANJAN, Rafael Artjomovič (r. 1951), jermenski velemajstor. Kandidat za svjetsko prvenstvo u drugoj polovini 1980-ih.
Šah je naučio igrati sa pet godina. Njegov otac, profesor fizike, bio je strastveni ljubitelj šaha i podsticao je sinovljevo interesovanje. Sa 16 godina Rafael je postao prvak SSSR-a među školarcima, a sa 18 jedan od pobjednika međunarodnog omladinskog turnira u Groningenu.
Godine 1969. u Lenjingradu je na meč-turniru tri najbolja mlada majstora zemlje određivan učesnik prvenstva svijeta u Stokholmu: Rafik Vaganjan, Miša Štajnberg i Tolja Karpov… Tada je pobijedio Karpov, ali se činilo da će to rivalstvo potrajati. Nažalost, rana smrt ubrzo je prekinula život Štajnberga… Vaganjan je nastojao da ne zaostaje za Karpovom. Samo godinu dana kasnije od svog vršnjaka i druga, Rafik je postao međunarodni velemajstor. Dogodilo se to 1971. na turniru u Vrnjačkoj Banji, gdje je osvojio 11 poena iz 15 i iza sebe ostavio Lj. Ljubojevića, L. Štejna, B. Ivkova… Kongres FIDE dodijelio mu je titulu velemajstora izuzetno, jer Vaganjan još nije imao zvanje međunarodnog majstora.
Iz desetog pokušaja Vaganjan se popeo na savezni šahovski Olimp, postavši prvak SSSR-a 1989. godine. Prije toga je tri puta bio osvajač medalja: 1974 — 3–4. mjesto; 1975 — 2–5. mjesto; 1982/83 — 3–4. mjesto. Na 42. prvenstvu SSSR-a nagrađen je priznanjem „Za najefektniji napad“ u sljedećoj partiji.
Vaganjan – Kuprejčik
Lenjingrad, 1974
12.e6! fxe6 13.Ng5 Nf6 14.Bb5+ Kf8 15.dxe6 a6 16.Be3! Qa5 17.0–0 h6 18.Qd3 Kg8 19.Qxg6 Bxe6 20.Nxe6 Rh7 21.Rxf6! Nd7 22.Bxd7 1–0
U sastavu reprezentacije SSSR-a bio je pobjednik dvije Šahovske olimpijade (1984. i 1986) i dva ekipna prvenstva svijeta (1985 — ostvario najbolji rezultat na trećoj tabli: 6 poena iz 8, i 1989), kao i meča sa selekcijom izabranih šahista svijeta (1984).
Stvaralačka paleta Vaganjanove igre izuzetno je raznovrsna. On umije da vodi partiju u profinjenom pozicionom stilu, ali i da ostvaruje pobjede u oštrim kombinacionim borbama. Prema njegovom sopstvenom priznanju, u njegovom karakteru postoje osobine koje ometaju stabilnost sportskih rezultata: „Ponekad sebi mogu da dozvolim ‘opuštanje’ u pripremi za turnir, a drugi put, oslonivši se na intuiciju, povučeš nepromišljen potez. Ali šah je veoma ljubomoran. Ne oprašta ni sjenku neozbiljnosti, surovo kažnjava i najmanju slobodu…“
Ipak, ovaj talentovani velemajstor uspio je da ostvari niz velikih uspjeha. Od 1975. Vaganjan je učestvovao u borbama za svjetsko prvenstvo. Godine 1985. osvojio je međuzonski turnir u Bilu, a zatim je na turniru kandidata u Monpeljeu podijelio 1–3. mjesto s A. Jusupovom i A. Sokolovim. U polufinalu je izgubio od Sokolova 2:6 (1986). U narednom ciklusu borbe za svjetsku titulu poražen je u osmini finala od L. Portiša 2,5:3,5 (1988). Među ostalim visokim turnirskim uspjesima Vaganjana ističu se prva mjesta u Rimu i Sao Paulu (1977), Hastingsu (1982/83), Moskvi (1982), Sočiju (1986), Marseju i Lenjingradu (1987). U periodu 1988–1990 bio je učesnik takmičenja za Svjetski kup, a najbolji rezultat ostvario je u Roterdamu (1989) — treće mjesto.
VARIJANTA U ŠAHU
Tokom šahovske partije šahista prije sledećeg poteza, po pravilu, proračunava nekoliko varijanti mogućeg nastavka, odnosno niz međusobno povezanih poteza obe strane — svojih i protivnikovih. Umijeće igrača sastoji se u tome da odbaci sve nepotrebno, izdvoji nekoliko najboljih „kandidata za potez“ i nauči da tačno i brzo izračuna njihove posljedice. Pri tome je važno, kako ističe velemajstor M. Krasenkov, da „cilj bude realan i da se zasniva na procjeni pozicije i intuitivnim razmatranjima“.
Dešava se da se, zaneseni proračunavanjem varijanata, šahisti izgube iz vida snažnu protivnikovu kontra igru već na samom početku varijante. Zato se mnogi majstori i velemajstori, prije nego što donesu konačnu odluku i povuku potez, služe „Blumenfeldovim pravilom“ — još jednom brzo pogledati poziciju i, kao svježim „pogledom početnika“, provjeriti da li zamišljeni potez nije „previd“, odnosno gruba greška. Tek poslije toga povlače potez.
U teoriji šaha varijantama se nazivaju i pojedini sistemi otvaranja, na primjer „Meranska varijanta“ u daminom gambitu ili „Čeljabinska varijanta“ u Sicilijanskoj odbrani. Sredinom 1980-ih, na inicijativu italijanskog šahovskog mecene F. Romanjolija, objavljena je serija minikaseta sa snimcima aktuelnih varijanti otvaranja. Međutim, ta „novina“ se nije odomaćila. Prije svega zato što je vizuelna memorija šahiste razvijena znatno bolje, nego slušna, a kao drugo, kako je praksa pokazala, danas samo kompjuter može da isprati teorijski napredak šaha.
VASJUKOV, Jevgenij Andrejevič (r. 1933), ruski velemajstor, šahovski novinar i teoretičar, jedan od trenera A. Karpova.
Svoje „šahovske univerzitete“ Jevgenij je prošao u opštinskom Domu pionira u Moskvi. Sa 22 godine prvi put je postao prvak prestonice, a kasnije je još pet puta osvajao tu titulu. Uz to, Vasjukov je čak šest puta pobjeđivao i na otvorenim prvenstvima Moskve u blicu, koja je organizovala redakcija lista „Večernja Moskva“, i tokom dugih godina bio glavni rival M. Talju po broju osvojenih prvih nagrada — samovara.
Debitovao je u sastavu studentske reprezentacije SSSR-a 1955. godine i odmah se afirmisao kao odličan timski borac. Od tada je dugi niz godina bio član reprezentacija Moskve i Oružanih snaga. Za ove poslednje je često igrao zajedno s Karpovom. Učesnik je 11 prvenstava SSSR-a. Godine 1972. u Bakuu tokom čitavog turnira bio je među vodećima, ali mu je veliki broj prekinutih partija oduzeo previše snage, što se odrazilo u završnici. A to mu je bila posljednja prilika da se plasira na međuzonski turnir.
Vasjukovu je ponekad nedostajalo zdravog praktičnog pristupa. Ipak, kada je bio u borbenoj formi, postajao je opasan protivnik za svakoga. Sjajan primjer za to bio je veliki međunarodni turnir u Manili (1974), gdje je brilijantno osvojio prvo mjesto, ispred Petrosjana, Larsena, Portiša, Ljubojevića, Gligorića, Anderssona, Torrea i drugih.
Vasjukov – Larsen
Manila, 1974
1.e4 c5 2.Nf3 e6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 Nf6 5.Nc3 d6 6.g4 h6 7.h4 Nc6 8.Rg1 h5 9.gxh5 Nxh5 10.Bg5 Qc7 11.Qd2 a6 12.0–0–0 Nxd4 13.Qxd4 Bd7 14.Kb1 Rc8 15.Be2 b5 16.Rge1 Qc5 17.Qd2 Nf6 18.a3 Qc7 19.f4 Qb7 20.e5 dxe5 21.Bf3 Qxf3 22.Bxf6 Qc6 23.Ne4 b4 24.fxe5 bxa3 25.Re3 Qxc2+ 26.Qxc2 a2+ 27.Kxa2 Rxc2 28.Rb3 Rc8 29.Rb7 Bb5 30.Bxg7 Bxg7 31.Nd6+ Kf8 32.Nxc8 Bxe5 33.Rd8+ Kg7 34.Rxh8 Kxh8 35.Rxf7 Bg3 36.h5 Be2 37.h6 e5 38.Nd6 Bf4 39.Re7 Bh5 40.Kb3 Bg6 41.Nf7+ Bxf7+ 42.Rxf7 Bxh6 43.Ra7 Kg8 44.Kc4 Kf8 45.Kd5 Bc1 46.b3 Bb2 47.Rxa6 Ke7 48.Rh6 Bc3 49.Rc6 1–0
Vasjukov je uspješno nastupao i na nizu drugih međunarodnih turnira. Osvojio je prva mjesta u Beogradu (1961), Berlinu (1962), Varni (1964 i 1971), Poljanici-Zdruju (1965), Skoplju (1970), Pragu (1979/80) i Delhiju (1986).
Godine 1961. prvi put se okušao kao trener, radeći sa studentskom reprezentacijom SSSR-a. U narednim godinama trenirao je olimpijske ekipe niza zemalja. Više puta bio je trener-konsultant Karpova tokom mečeva za svjetsko prvenstvo.
Tokom dugog niza godina uređivao je šahovske rubrike u listovima „Večernja Moskva“ i „Trud“, a jedan je od autora knjiga „Mihail Čigorin“ (1972) i knjige o meču Karpov – Kamski u Elisti (1996).
(Nastaviće se)