Isak i Vladimir Linder
Moskva 2006
GLAVA 1
ŽIVOT I SUDBINA
Djetinjstvo i mladost. Robert Džejms Fišer rođen je 9. marta 1943. godine u Čikagu. Majka, Regina (1913–1997), rođena je u Cirihu, u porodici bivšeg krojača Jakoba Vendera.
Pred početak Prvog svjetskog rata porodica je emigrirala u Sjedinjene Američke Države. Tamo je Regina pohađala školu i univerzitet. Tokom Velike depresije u SAD otišla je u Njemačku, gdje je živio njen brat Maks Vender. Boraveći u Berlinu 1932–1933. godine, radila je kao medicinska sestra u bolnici. Od 1933. do 1938. studirala je (u okviru razmjene) na Prvom moskovskom medicinskom institutu. Zbog predratne situacije prekinula je studije i vratila se u SAD. U Moskvi joj se rodila kćerka Džoan (1938–1998).
Regina je sa dvoje djece napustila Čikago i preselila se u Kaliforniju, zatim je pokušala sreću u Arizoni. Lutanja po Americi u potrazi za boljim životom završila su se u Bruklinu (dio Njujorka). Upravo tu je jedanaestogodišnja Džoan u jednoj maloj prodavnici dobila nagradu kao stalna mušterija – komplet šahovskih figura sa kratkim uputstvom o pravilima igre. Pažljivo ih proučivši, poklonila je šah mlađem bratu i objasnila mu kako se figure kreću. Njihove partije ubrzo su prestale. „Mi, Fišeri, nismo voljeli da gubimo“, objašnjavala je kasnije Džoan svoj odnos prema igri.
Primijetivši Bobijevu strast, Regina Fišer je započela aktivnu potragu. Putem novina objavila je oglas u kojem je tražila učitelja šaha i sparing-partnera za sedmogodišnjeg sina. Neobičnu vijest pročitao je urednik šahovske rubrike jednih novina, G. Helm, koji je poželio da vidi čudo od djeteta na djelu i pozvao Reginu sa sinom na simultanku majstora Paveja. Poslije petnaest minuta Bobi je dobio mat i gorko zaplakao.
Vjerovatno svaka majka smatra svoje dijete genijalnim; Regina nije sumnjala u Bobijeve sposobnosti. Zamolila je predsjednika Bruklinskog šahovskog kluba K. Nigra, koji je prisustvovao simultanci, da preuzme brigu o njenom sinu. Nigro je pristao – ionako je planirao da podučava i sopstvenog sina. Jednom sedmično srećni Bobi je odlazio u Bruklinski klub. Lako je savladavao sve logičke igre, a šah je postao njegova prava strast. Od desete godine bio je stalni učesnik njujorških turnira u Vašington Skver parku, gdje su igrali svi zainteresovani; mogao se sresti i u Menhetnskom šahovskom klubu. Sa dvanaest godina ostvario je prvi veći uspjeh – podijelio je 3–5. mjesto na prvenstvu Bruklinskog kluba (+3, −1, =3) i stekao pravo nastupa na prvenstvu SAD za amatere.
Godinu kasnije sudbonosan je bio susret trinaestogodišnjeg Bobija sa trenerom i majstorom Džekom Kolinsom. Učiteljev stan postao je dječaku drugi dom. Bobi je koristio čak i školske odmore (škola je bila sasvim blizu Kolinsove kuće) da svrati i odigra nekoliko brzopoteznih partija sa Džekom. Godine 1956. Fišer naglo napreduje. Osvaja prvenstvo Menhetnskog kluba (+7, −1, =4) i postaje šampion SAD među omladincima u Filadelfiji (+8, −1, =1).
Iste godine, na turniru za Kup Rozenvalda u Njujorku, pobijedio je Donalda Birna u partiji koju je četrnaest godina kasnije nazvao najboljom u svojoj sportskoj karijeri.
Već tada je Bobi sa velikim interesovanjem čitao sovjetsku šahovsku štampu i samostalno učio ruski jezik. Njegova majka je, u međuvremenu, pokazala zavidne menadžerske sposobnosti, poslaviši pismo u Moskvu, u Centralni šahovski klub, sa prijedlogom da se objavi zbirka njegovih partija. „Bobi bi bio srećan da ima račun u ruskoj banci“, pisala je 1957. godine. Zimi, kao četrnaestogodišnjak, Fišer je zaprepastio Ameriku i šahovski svijet, osvojivši prvenstvo države uz učešće najjačih američkih šahista i izborivši plasman na međuzonski turnir u Portorožu.
Regina je blagoslovila sina na „osvajanje“ Evrope i poslala ga pod starateljstvom Džoan, uz pismo upućeno Šahovskom savezu Jugoslavije. U njemu je opisala sina i zamolila da on i sestra budu primljeni mjesec dana prije turnira. (Molba je uslišena, a za njega su organizovana i dva trening-meča – sa D. Janoševićem i M. Matulovićem.) U pismu je, između ostalog, napisala:
„Bobi ne podnosi simultanke i odbio je mnoge takve ponude. Zato vas molim da ih ne planirate. Više voli da odsijeda u hotelima, a ne u privatnim stanovima. Odlično se osjeća u šahovskim klubovima i u društvu šahista uopšte, ali ne voli pretjeranu pažnju i naročito ne trpi novinare koji postavljaju nešahovska pitanja i pokušavaju da zadiru u njegov privatni život. Odbio je da da intervju nekoliko uglednih američkih novinara i, bez sumnje, pridržavaće se istih manira ponašanja i u Jugoslaviji. Nosi jednostavne sportske jakne i ne priznaje odijela i kravate. Ne puši, ne pije i ne viđa se sa djevojkama. Ne zna da pleše. Bavi se plivanjem, tenisom, skijanjem, klizanjem i sl., i želio bi da pred turnir prođe jasno osmišljeni program opšte sportske pripreme. Ova godina bila je veoma naporna za Bobija: mnogo vremena je posvetio školi, igrao šah, pisao knjigu, bio je podvrgnut operaciji – odstranjeni su mu krajnici. Zato mu je potreban aktivan oporavak fizičke forme.“
Dalje je Regina Fišer naglasila:
„Sa Bobijem nećete imati nikakvih problema ako ga zaštitite od pretjerane pažnje publike, a naročito novinara koji žele da saznaju detalje iz njegovog privatnog života. Smjestite ga u hotel i omogućite mu slobodno druženje sa jakim velemajstorima i igranje sa njima, ali vas molim da mu ne nudite nastupe u simultankama. Veoma je vrijedan kada se bavi onim što ga zanima, nije sklon mladalačkim zabavama i zna šta želi, naročito u šahu.“
Još prije međuzonskog turnira Fišer je došao u Moskvu i, zanemarivši turistički program, čitav dan proveo u Centralnom šahovskom klubu SSSR-a, gdje je zaneseno igrao brzopotezne partije sa sovjetskim majstorima. Među njegovim protivnicima bili su, između ostalih, Tigran Petrosjan, Jevgenij Vasjukov i Aleksandar Lutikov, poznati kao briljantni „bliceri“.
Tog dalekog ljeta 1958. Moskvu su zadivila dva predstavnika SAD – dvadesetčetvorogodišnji pijanista Van Klajbern i petnaestogodišnji šahista Bobi Fišer. Povezivali su ih genijalnost i… zapanjujuća sličnost tankih, dugih prstiju. Starijem autoru ove knjige, koji je bio svjedok borbi na Gogoljevskom bulevaru i vidio igru mladog Fišera uživo, u pamćenje su se urezali Bobijevi „muzički prsti“, koji su nevjerovatnom brzinom pomjerali šahovske figure.
Moskva, 1958. Jedan od ‘ispitivača’ mladog Bobija bio je međunarodni majstor (u budućnosti velemajstor) Vladimir Alatorcev.
Već tada je Bobi Fišer znao šta želi. A želio je da se oslobodi majčine brige, da napusti školu i da postane svjetski šampion! U svojoj knjizi „Portret čuda od djeteta. Život i partije Bobija Fišera“ (1965) urednik časopisa Chess World Magazine F. Brejdi je pisao:
„Razne teškoće pratile su Fišera još od školskih klupa. Postavši velemajstor, Bobi je izjavio da mu škola više ne može dati ništa novo. Ali bio je premlad i jednostavno mu nisu dozvolili da napusti školu. Morao je da čeka dok ne napuni šesnaest godina. Tako je Bobi postao ogorčen i okrenuo se protiv svih autoriteta – škole, porodice i cijelog šahovskog svijeta. Nazirao se još jedan ozbiljan sukob – sa majkom. Kao i svaka majka, gospođa Fišer je željela da obezbijedi budućnost svog sina, prije svega njegovo učešće na turniru kandidata. Objavila je u novinama New York Herald Tribune apel šahistima i mecenama da doniraju sumu dovoljnu da američki šahisti mogu nastupati u inostranstvu. Rezultati su prevazišli očekivanja – Šahovska federacija SAD dobila je oko tri hiljade dolara, što je bilo dovoljno da se obezbijedi put na turnir kandidata. Međutim, Bobi je odbio da uzme i jedan jedini cent iz te sume!
Jedan industrijalac pristao je da finansira Fišerovo putovanje na turnir kandidata uz uslov da Fišer kasnije u štampi zahvali tom fabrikantu za svoje uspjehe. Bobi je, bez razmišljanja, odbio. ‘Ako pobijedim na turniru, to će biti moja pobjeda. Igram i pobjeđujem zahvaljujući svom talentu, i tu mi niko ne može pomoći’, bio je njegov odgovor. Bobi je odbio da prihvati i novac koji je faktički sakupila njegova majka, jer nije želio da bude ikome dužan – čak ni njoj…“
Kasnije ga je sudbina udaljila i od sestre Džoan (koja se udala za fizičara Rasela Targa i umrla u 60. godini, u junu 1998, u Kaliforniji, pod imenom Džoan Targ), i od majke, koja se zvanično drugi put udala u Engleskoj za Kirila Pustana, uzela njegovo prezime, doktorirala medicinu u Zapadnoj Njemačkoj (Jena, 1968) i posvetila se političkoj aktivnosti. Po povratku u SAD nastanila se u Palo Altu, gdje je umrla 26. jula 1997. godine u 84. godini života.
Detaljni podaci o životu sestre i majke Roberta Fišera nalaze se u radovima Geralda Šendela i profesora, doktora Inga Alhofa, objavljenim u časopisu Rochade Europa (1998, br. 10 i 12).
(Nastaviće se)