Piše: Nikolaj Fuzik
Upravo je otac ranije i uveo Juru u svijet šaha. O tome je, više od četvrt vijeka kasnije, izvještavao bilten 27. prvenstva SSSR-a (1960), najvjerovatnije prema riječima samog Saharova:
„Prvo upoznavanje Jurija Saharova sa šahom bilo je neobično. Godine 1934, kao jedanaestogodišnji dječak, odmarao se s ocem u Kislovodsku. Jednoga dana, u jednom od parkova u kojima su šetali, bila je organizovana simultanka lenjingradskog majstora Sozina. Otac je odlučio da zaigra, ali je, iz šale, posjeo za tablu sina koji nije znao da igra, a sam je, stojeći pored njega, pokazivao kako da pomjera figure. Majstor je doživio poraz…“
Pošto protiv Saharovljeve majke nije bilo pokrenuto krivično djelo, o njoj se zna manje. Aleksandra Afanasjevna Saharova (djevojački Jumaševa), rođena u selu Podnavoloki u Skopinskom okrugu Rjazanske gubernije, bila je osamnaest godina mlađa od svog supruga. Nakon što se sovjetska vlast obračunala s glavom porodice, njegova udovica, dotad domaćica, zaposlila se u šivaćoj fabrici kao krojačica, a uz to je imala snage da se bavi i privatnim šivenjem odjeće. Kao modistkinja imala je stalne mušterije, što joj je na kraju omogućilo da izvede sina na put.
Kako i kada se porodica Saharov našla u Stalinu (današnjem Donjecku), tačno nije poznato. Neki detalji njegove biografije počinju da se naziru tek od 1940. godine. Ipak, poznati donjecki šahista Apolinarij Gaevski (1897–1990) tvrdio je, tokom ispitivanja 28. septembra 1951. godine, da je poznavao Saharova od 1938–1939. godine, upoznavši ga na takmičenjima u Stalinu. Vladimir Pak u svojoj knjizi „Šah u rudarskom kraju“ (2001) piše da je Saharov nazivao Gaevskog svojim prvim šahovskim učiteljem.
Godine 1940, Jurij Saharov završio je desetogodišnju školu u Stalinu, ali nije upisao fakultet. Prema riječima njegove majke Aleksandre Afanasjevne na ispitivanju 4. maja 1950. godine, lokalni vojni komitet u početku je namjeravao da ga pošalje u pilotsku školu, ali kada se otkrilo da je sin „neprijatelja naroda“, upis je odbijen. Morao je da se zaposli kao radnik u pekari, a kasnije je prešao u lokalnu šahovsku sekciju, gdje je Jurij radio sve do početka rata.
Iste te 1940. godine u štampi su se pojavile prve vijesti o njegovim turnirskim rezultatima:
„Stalino. Devet prvokategornika i pet šahista druge kategorije učestvovalo je na gradskom prvenstvu. Titulu prvaka grada osvojio je Gaevski, profesor matematike u školi broj 67. Rezultat pobjednika – 10,5 poena. Na drugom mjestu Knišenko, student industrijskog instituta – 10. Treće mjesto zauzeo je prvak školaraca grada, Saharov – 9“ (novine „64“, 39 (363), 13. jul 1940).
A u jesen iste godine uspio je da se probije u finale republičkog prvenstva:
„Krajem oktobra, u gradu Stalinu, završena su polufinalna prvenstva u šahu i dam Ukrajinske SSR.
Pobjednik šahovskog turnira bio je mladi prvokategornik Saharov (Stalino), koji nije izgubio nijednu partiju i osvojio 8 poena iz 11. Drugo mjesto Gostiščev (Zaporoška oblast) – 7,5. Treće i četvrto mjesto zauzeli su Gaevski (Stalinska oblast) i Korsakov (Vorošilovgradska oblast), peto mjesto Družko (Stalino)“ („64“, 56 (380), 7. novembar 1940).
IZLAZAK NA UKRAJINSKU ORBITU
Sada je mladom šahisti predstojao prvi ozbiljan izazov – finale prvenstva Ukrajine, održano u Kijevu od 20. novembra do 11. decembra 1940. godine. U njemu je Isaak Boleslavski treći put zaredom, u sjajnom stilu, osvojio šampionsku titulu sa rezultatom 13 iz 17. Bilo je očigledno da je republički nivo već prerastao. „Tokom čitavog turnira Boleslavski je izgubio samo jednu partiju – od Saharova, nastojeći po svaku cijenu da pobijedi u približno izjednačenoj poziciji“, pisali su A. Konstantinopoljski i B. Ratner u završnom izvještaju („Šahmati v SSSR“, br. 3, 1941).
Što se tiče Saharova, čudo se nije desilo – sa 6,5 poena podijelio je 13–15. mjesto. Ipak, u istom članku autori su istakli:
„Velike sposobnosti pokazali su Knišenko i Saharov, koji su prilično namučili lidere. Uz više iskustva, mogli bi se uključiti u borbu za viša mjesta. Za prvi nastup na ozbiljnom takmičenju, njihove rezultate treba smatrati iznad zadovoljavajućih.“
Nažalost, od partije Saharov – Boleslavski sačuvani su samo početni potezi, koje su Konstantinopoljski i Ratner naveli u svom pregledu stvaralačkih rezultata. Ali ipak, vrijedno je da se na njoj nakratko zadržimo.
Saharov – Boleslavski [A53]
Prvenstvo Ukrajine, Kijev, 1940
.d4 Nf6 2.c4 d6 3.Nc3 e5 4.e4 exd4 5.Qxd4 Nc6 6.Qd2 g6 7.b3 Bg7 8.Bb2 0–0 9.Bd3
U Megabazi ova pozicija je prvi put datirana 1950. godinom, a tokom pedesetih godina pojavljuje se ukupno tri puta. Sve tri partije završile su se katastrofalnim porazom bijelih, pri čemu su dvije od njih stekle svjetsku slavu i kasnije ušle u istoriju šaha kao prepoznatljivi biseri svojih pobjednika. Riječ je o partijama Alatorcev – Boleslavski (18. prvenstvo SSSR, Moskva, 1950) i Polugajevski – Nežmetdinov (18. prvenstvo RSFSR, Soči, 1958). Još jednu partiju, koju je crni dobio u 22 poteza, odigrali su engleski majstori Penrouz – Klark (Sautend, 1957). U sve tri partije crni su nastavili potezom 9…Ng4.
Gorko iskustvo pomenutih duela zadugo je odvraćalo šahiste od igranja ove pozicije bijelim figurama. Ali sa razvojem teorije otvaranja, počevši od kasnih osamdesetih godina, pozicija sa dijagrama ponovo se povremeno pojavljivala u turnirskoj praksi. Na kraju krajeva, iako bijeli ovdje ne mogu računati na prednost u otvaranju, pozicija ima sasvim borbeni karakter, i pobjediće onaj ko bude bolje igrao.
U ovoj partiji, međutim, Boleslavski je izabrao drugačiji nastavak:
9…Nb4 10.Bb1 c6 11.Nge2 Be6 12.0–0 Qe7 13.a3 Na6, i opet „crni ne osjeća nikakve teškoće“ (Konstantinopoljski, Ratner).
O daljem toku borbe može se samo nagađati na osnovu pregleda kola u novinama „64“ (br. 61 (395), 10. decembar 1940):
„Senzacionalan je bio tok partije Saharov – Boleslavski. Crni je ostvario dobru igru, ali je iznenada dopustio nepreciznost, i nekoliko snažnih poteza donijelo je Saharovu dobijenu poziciju. Partija je prekinuta u beznadežnom položaju za Boleslavskog.“
Ali debitant prvenstva nije ostao upamćen među učesnicima samo po svojoj igri:
„Još na tom turniru mladi Donbasovac bio je prepoznatljiv po tome što je nosio vezenu košulju (vušivanku) i govorio predivnim ukrajinskim jezikom, začinjavajući ga sočnim dosjetkama i šalama. Ali malo ko od učesnika tada je znao da je zapravo tom momku bilo sve samo ne do šale.“
https://chesspro.ru/enciklopediya/yuriy-saharov-izlomy-sudby
2. septembar 2020.
(Nastaviće se)