Svjetske šahovske legende
ZLATNI DJEČAK IZ ZLATOUSTA
Kad je jedan petogodišnji dječak, rodjen 23. maja 1951. godine u Zlatoustu, na Uralu (SSSR), naučio da pomjera šahovske figure, njegovi ukućani bili su srećni što mali Tolja ima svoju zabavu i bezbrižno odrasta uz tako omiljenu igru. Ali kad je, u dvanaestoj godini, osvojio titulu majstorskog kandidata, shvatili su da je požaljno uputiti dječaka u šahovsku školu. Na sreću, ukazala se mogućnost u prestižnoj sekciji koju je vodio Mihail Botvinik. Bivši svjetski šampion imao je ogroman ugled u SSSR–u i svi daroviti dječaci, koji su gajili velike ambicije, sanjali su da imaju takvog mentora. Zanimljivo je da je Botvinik tada procijenio „maljčika“ kao igrača koji nema šahovsku budućnost. Karpov će kasnije napisati da je Botvinik bio u pravu jer je tada osjećao strašnu konfuziju na šahovskoj ploči, što ga je ometalo da rješava složene zadatke.
Zajednički, uporan rad, brzo je dao rezultate i, teoretski dobro pripremljen junoša, počinje da bilježi uspjehe na domaćim i medunarodnim takmičenjima. Već 1966. godine Karpov postaje najmladji sovjetski majstor. U Groningenu (Holandija), 1967. godine osvaja titulu ervopskog omladinskog prvaka, a dvije godine kasnije, postaće i svjetski šampion (10 /11) u Stokholmu. U medjuvremenu, 1968. godine, on napušta Moskovski državni univerzitet, gdje je upisao matematiku, da bi prešao u Lenjingrad i bio u blizini svog ličnog trenera Semjona Furmana, koji je živio u gradu na Nevi.
Titulu velemajstora Karpov osvaja 1970. godine na turniru u Karakasu. Koliko je on brzo sazrijevao potvdio je grandiozni „Memorijal Aljehina“ 1971. godine u Moskvi, gdje dijeli prvo mjesto u društvu Leonida Štajna. Na šampionatu SSSR-a 1973. godine u Moskvi, Karpov osvaja drugo mjesto, iza Borisa Spaskog, koji je uspio da se oporavi poslije poraza od Fišera, prethodne godine u Rejkjaviku.
Prvo veliko iskušenje koje je čekalo Karpova na putu ka svjetskom trijumfu, bio je Medjuzonski turnir u Lenjingradu 1973. godine. On tu potvrdjuje svoju klasu dijeleći prvo mjesto sa svojim budućim ljutim protivnikom, Viktorom Korčnojem. Plasman na Turnir kandidata dodijelio mu je prvog protivnika, Lava Plugajevskog. U sjajnom stilu Karpov pobjedjuje sa 5,5 : 2,5 i zakazuje polufinalni meč sa Spaskim. Interesantno je da skromni, kulturni i vrlo uvidjavni Karpov tada izjavljuje da je Spaski veliki favorit u tom duelu. Medjutim, Boris to opravdava samo u prvoj partiji, koju je dobro odigrao
I pobijedio, ali gubi meč sa 4 : 7. Najzad, u finalnom dvoboju, 1974. u Moskvi, Karpov pobjedjuje Korčnoja sa 12, 5 : 11,5 i postaje izazivač svjetskog prvaka.
Nažalost, taj, sa ogromnim interesovanjem, očekivani duel Karpova sa Fišerom neće se dogoditi jer su nastupile brojne nesuglasice oko pravilnika meča, u kojima su nepopustljivo učestvovale obije strane. Fišer je, doduše, nastupao sam, bez podrške svoje zemlje i federacije, dok su Sovjeti čvrsto stajali uz Karpova. Bobi je insistirao da se igra do deset pobjeda, ne računajući remije, a kod rezultata 9 : 9 titula ostaje kod šampiona. FIDE je odbila te zahtjeve i 27. juna 1975. godine oduzela Fišeru šahovsku krunu i Karpov postaje prvi svjetski šampion u istoriji, koji je titulu dobio bez borbe.
Živeći sa takvim hendikepom, Karpov je dobio silnu želju da se dokazuje, što je veličanstveno demonstrirao do kraja XX vijeka, trijumfujući na 160 medjunarodnih turnira po svijetu. Od svih njegovih mečeva i nastupa, najveću pažnju privlačili su višegodićnji okršaji sa Korćnojem i, naročito, sa Kasparovom.
Prvu odbranu titule šampiona Karpov je izdržao 1978. godine u Bagio Sitiju, na Filipinima. Njegov izazivač bio je Viktor Korčnoj, stari poznanik iz brojnih partija, ali sada disident i neprijatelj režima u Moskvi, koji je pobjegao iz zemlje 1976. godine.
Meč je protekao u dramatičnim psihološkim sukobljavanjima, u kojima su korišćene nedopustive metode. Korčnoj je digao čitavu pobunu zbog prisustva parapsihologa Zuhara koji ga „je ometao pogledima, mislima i signalima koje je upućivao Karpovu. Onda je i on izveo na scenu svog psihologa, pa kad nije imao s njim uspjeha, obratio se paru iz meditativne sekte „Ananda Marga“, koji su mu obećali besplatnu pomoć.
„Publika je mogla da vidi vezu izmedju Zuhara i Karpova“,napisao je Korčnoj. „U početku je Zuhar sjedio uspravno, ali, kad bih ja duboko zaronio u poziciju, on bi se naslonio i zatvorio oči, a gotovo u istom trenutku Karpov, koji nije u njega gledao, počeo bi se ljuljati u stolici ! “ Tako se psihološki rat nastavio do kraja, i po tome će se ovaj meč više pamtiti nego po borbenim i oštrim partijama. Karpov je uspio da odbrani titulu, iako je Korčnoj odličnom igrom, ostavio ravnopravan utisak.
Ipak, najveća šahovska predstava, poslije odlaska Fišera, bio je pravi šahovski rat izmedju Karpova i Kasparova, koji su od 1984 – 1990 godine odigrali pet mečeva, a rezultat, od ukupno 144 odigrane partije, je 21 : 19 za Kasparova, uz 104 remija.
Karpov je bio mnogo bolji u prvom meču 1984. godine, u Moskvi, ali je, nakon vodjstva od 5 : 0 propustio da zada završni udarac. Meč je, odlukom predsjednika FIDE, prekinut zbog „fišičke i psihičke isrpljenosti igrača“. U kasnijim duelima Gari Kasparov je usavršio svoj repertoar i demonstrirao energiju i svježinu 12 godina mladjeg rivala, što mu je, po mom sudu, donijelo odlučujuću prednost.
Preokretom u šahovskom svijetu koji 1993. godine nastaje odlukom Kasparova da izadje iz FIDE i osnuje privatnu asocijaciju PCA (koja će egzistirati od 1993 – 1996), Karpov, poslije poraza od Šorta 4 : 6 , dobija priliku da se bori za titulu tzv. svjetskog šampiona FIDE. U meču, koji je održan u četiri grada (Cvole, Arnhajm, Amsterdam i Džakarta), on pobjedjuje Timana (poraženog u finalu protiv Šorta), sa 12,5 : 8, 5, pa su se tako dvije titule razdvojile. Kasparov je, u Londonu, lako pobijedio Šorta sa 12,5 : 7, 5 i svijet je dobio dva svjetska prvaka, opet njih dvojicu : Kasparova i Karpova. To je trajalo do kraja XX vijeka, kad Kasparov, 2000. godine u Londonu, gubi meč protiv Kramnika sa 6, 5 : 8, 5, a Karpov dva puta brani titulu, 1996. protiv Gate Kamskog (10, 5 : 7,5) i 1998. protiv Višvanatana Ananda (5 : 3), da bi, zbog protivljenja novoj izmjeni pravila, 1999. svjetsku arenu napustili Kasparov, Anand i Karpov. Tako je u finalu, u Las Vegasu, Aleksandar Halifman tukao Vladimira Akopjana i postao svjetski prvak FIDE. Time je svjetski šah zapao u totalni ćorsokak!
Briljantna karijera Karpova zabilježila je mnogo impresivnih pobjeda i rezultata. Kao ubjedljivo najbolji turnir u njegovom životu smatra se pobjeda u Linaresu 1994. godine, kad osvaja prvo mjesto sa 2, 5 poena prednosti ispred Kasparova !
Foto :
1. Najjači meč u novijoj istoriji šaha ;
2. Šampionski vijenac za Karpova ;
3.Karpov – Spaski ;
4. Sutomore 1975. Karpov posmatra partiju B. Ivanović – Ž. Živković
