V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
„MEČEVI VIJEKA“
„Mečevi vijeka“ su dva čuvena takmičenja održana pod okriljem FIDE, na kojima su se istaknuti šahisti nadmetali u ekipama – s jedne strane reprezentacija svijeta, a s druge reprezentacija SSSR-a.
Dugogodišnja pojedinačna i ekipna dominacija sovjetskih šahista u svijetu dovela je do ideje o organizovanju meča između reprezentacije SSSR-a i ostatka svijeta. Ideja je ostvarena 1970. u Beogradu. Po deset šahista iz svake ekipe, uz po dvije rezerve, igralo je u četiri kruga.
Za reprezentaciju SSSR-a nastupali su svjetski prvak Boris Spaski, četvorica bivših prvaka svijeta – Mihail Botvinik, Vasilij Smislov, Mihail Talj i Tigran Petrosjan – te velemajstori Efim Geler, Viktor Korčnoj, Lev Polugajevski, Mark Tajmanov i Paul Keres.
Za reprezentaciju svijeta igrali su Bent Larsen, Bobi Fišer, Lajoš Portiš, Vlastimil Hort, Svetozar Gligorić, Samuel Reševski, Volfgang Ulman, Milan Matulović, Migel Najdorf i Borislav Ivkov. Rezerve su bili Fridrik Olafson i Klaus Darga.
U ekipi svijeta najbolji rezultat ostvario je Fišer, koji je protiv Petrosjana pobijedio rezultatom +2, –0, =2; Portiš i Hort su savladali Korčnoja i Polugajevskog rezultatom +1, –0, =3. Kod sovjetskih šahista najbolji učinak imao je Keres protiv Ivkova (+2, –0, =2), Geler protiv Gligorića i Botvinik protiv Matulovića (+1, –0, =3).
Ukupan rezultat meča bio je 20,5 : 19,5 u korist reprezentacije SSSR-a.
Larsen – Spaski
Beograd, 1970.
1.b3 e5 2.Bb2 Nc6 3.c4 Nf6 4.Nf3 e4 5.Nd4 Bc5 6.Nxc6 dxc6 7.e3 Bf5 8.Qc2 Qe7 9.Be2 0–0–0! 10.f4 Ng4! 11.g3 h5 12.h3 h4! 13.hxg4 hxg3! 14.Rg1
14…Rh1!! 15.Rxh1 g2 16.Rf1 Qh4+ 17.Kd1 gxf1Q+ 0–1
Deceniju i po kasnije, u junu 1984, ponovo je – zahvaljujući naporima novog predsjednika FIDE Florencio Campomanesa – u Londonu održan drugi „Meč vijeka“. Iz prvog sastava u reprezentaciju svijeta ušao je samo jedan šahista, dok su u sovjetskoj ekipi bila trojica.
Za sovjetsku reprezentaciju igrali su (po tablama): svjetski prvak Anatolij Karpov, kandidat Gari Kasparov, Lev Polugajevski, Vasilij Smislov, Rafael Vaganjan, Aleksandar Beljavski, Mihail Talj, Jurij Razuvaev, Artur Jusupov i Aleksandar Sokolov; rezerve su bili Oleg Romanišin i Vitalij Tukmakov.
Za reprezentaciju svijeta igrali su Ulf Andersson, Jan Timman, Viktor Korčnoj, Ljubomir Ljubojević, Zoltan Ribli, Jaser Seiravan, Džon Nunn, Robert Hjubner, Entoni Majls i Eugenio Tore; rezerve su bili Bent Larsen i Mihail Čendler.
Najbolji rezultat u reprezentaciji svijeta ostvario je Tore +2,–1, =1; Viktor Korčnoj, Zoltan Ribli i Entoni Majls: +1, –0, =3; Robert Hibner: +0, –0, =4.
Među sovjetskim učesnicima istakli su se: Aleksandar Beljavski: +3, –0, =1; Anatolij Karpov, Gari Kasparov i Mihail Talj: +1, –0, =3. Ukupan rezultat bio je 21:19 u korist tima SSSR.
Beljavski – Seiravan
London, 1984
1.d4 d5 2.c4 dxc4 3.Nf3 Nf6 4.Nc3 c5 5.d5 e6 6.e4 exd5 7.e5 Nfd7 8.Bg5 Be7 9.Bxe7 Qxe7 10.Nxd5 Qd8 11.Bxc4 0–0 12.Qc2 Re8 13.0–0–0 Nxe5 14.Rhe1 Nbc6 15.Nxe5 Nxe5 16.Bb5 Re6 17.Nf4 Qf6 18.Qd2 g6 19.Qd8+ Kg7 20.Nxe6+ Bxe6 21.Qxa8 Bxa2 22.Qd8 Qf5 23.Bd3 Qf4+ 24.Rd2 Nc6 25.Qe8 Be6 26.Re4 Qxh2 27.Rxe6 fxe6 28.Qxe6 Nd4 29.Qe7+ Kh6 30.Qf8+ 1–0
8–11. septembra 2002. u Moskva održan je „Meč novog vijeka“: Rusija – Reprezentacija svijeta. Broj učesnika i rezervi bio je, kao i u prethodna dva meča, po 14: kapetan, trener, 10 glavnih i 2 rezervna igrača.
Sistem takmičenja se značajno promijenio: igra se odvijala po ševeniškom sistemu – svaki igrač igra po jednu partiju sa deset drugih. Druga novina: kontrola vremena – igra se po „rapidu“, 25 minuta po partiji + 10 sekundi po potezu.
Za tim Rusija igrali su: svjetski prvak Vladimir Kramnik, bivši prvaci Gari Kasparov i Anatolij Karpov, velemajstori Evgenij Barejev, Aleksandar Morozevič, Aleksandar Griščuk, Peter Svidler, Aleksandar Halifman, Alexej Drejev, Aleksandar Motilev; rezerve: Vladimir Zvjagincev i Sergej Rublevski.
Za reprezentaciju svijeta igrali su: Viswanathan Anand, Ruslan Ponomarjov, Peter Leko, Vasyl Ivanchuk, Boris Gelfand, Alexei Širov, Nigel Short, Judit Polgar, I. Smirin, Tejmur Radžabov; rezerve: V. Akopian i Zurab Azmaiparashvili.
Osim četiri žene – Judit Polgar, Nigel Short, Peter Leko i Viswanathan Anand – ostali igrači su nedavno još bili sovjetski šahisti.
Ukupan rezultat: 52:48 u korist Reprezentacije svijeta.
MEČEVI ZA PRVENSTVO SVETA
29.marta 1886. Vilhelm Štajnic, nakon pobjede u meču nad Johannom Zukertortom, proglašen je prvim šahovskim svjetskim prvakom u istoriji. Od tada je u borbi za svjetsko prvenstvo održano 43 takmičenja, uključujući 38 mečeva, 1 meč-turnir i 4 turnira po nokaut sistemu.
Pobjednici su:
- 1886 – Vilhelm Štajnic
- 1894 – Emanuel Lasker
- 1921 – Hose Raul Kapablanka
- 1927 – Aljehin
- 1935 – Max Euwe
- 1948 – Mihail Botvinik
- 1957 – Vasili Smislov
- 1960 – Mihail Talj
- 1963 – Tigran Petrosjan
- 1969 – Boris Spaski
- 1972 – Robert Fišer
- 1975 – Anatolij Karpov
- 1985 – Gari Kasparov
- 2000 – Vladimir Kramnik
Pored toga, FIDE svjetskim prvacima postali su:
- 1998 – Anatolij Karpov
- 1999 – Aleksandar Halifman
- 2000 – Viswanathan Anand
- 2002 – Ruslan Ponomarjov
Najviše mečeva – po 5 – odigrali su Karpov i Kasparov; Botvinik i Smislov tri puta; po 2 meča odigrali su: Štajnic i Lasker, Aljehin i Euwe, Botvinik i Talj, Petrosjan i Spaski, Fišer i Spaski.
Samo dvojica – Aljehin i Botvinik – uspjeli su da vrate šahovski tron u revanš meču. Poraz u revanšu pretrpjeli su Štajnic i Karpov.
Do 1999. godine 11 izazivača nije uspjelo da pobijedi šampione i osvoji šahovski tron:
- M. Čigorin (1889, 1892)
- J. Gunsberg (1890/91)
- F. Maršal (1907)
- Z. Tarash (1908)
- K. Šlehter (1910)
- D. Janovski (1910)
- E. Bogoljubov (1929, 1934)
- D. Bronštajn (1951)
- V. Korčnoj (1978, 1981)
- N. Šort (1993)
- V. Anand (1995)
A u FIDE mečevima nisu pobijedili Anatolija Karpova (1993 – Jan Timman, 1996 – Gari Kamsky).
Najbeskompromisniji meč u istoriji bio je Štajnic – Čigorin (1889), kada je prva remi partija zabilježena tek u posljednjoj, sedamnaestoj partiji. Inače, Štajnic ima najniži procenat remija – 25,2% (6 mečeva, 115 partija).
U 4 meča jednom od protivnika uspjelo je da ne izgubi nijednu partiju. Tako je Lasker sa „suvim“ rezultatom pobijedio Maršala (1907) i Janovskog (1910), dok je 1921. to uspio Kapablanka u meču sa istim Laskerom, a 2000. Kramnik je bez poraza pobijedio Kasparova.
Najkraći meč bio je Lasker – Šlehter (1910) – 10 partija. Najduži i najproduktivniji bio je Karpov – Kasparov (1984/85) – 48 partija, trajao je 5 mjeseci i bio je jedini u istoriji koji je prekinut prije završetka, pri rezultatu 5:3 u korist Karpova.
Samo 4 takmičenja završila su remijem i sačuvala šampionski tron:
- Lasker – Šlehter (5:5)
- Botvinik – Bronštajn (1951, 12:12)
- Botvinik – Smislov (1954, 12:12)
- Kasparov – Karpov (1987, 12:12)
Tokom stogodišnje istorije mečeva za svjetsko prvenstvo, zabilježeno je pet perioda pojačane aktivnosti:
- 1889–1897: 4 meča, 3 igrana do 10 pobjeda (u svim učestvovao Štajnic).
- 1907–1910: 4 meča, 3 igrana do 8 pobjeda (u svim učestvovao Lasker).
- 1934–1937: 3 meča, svaki do većine od 30 partija (u svim učestvovao Aljehin).
- 1957–1961: 4 meča, većina od 24 partije (u svim učestvovao Botvinik).
- 1984–1990: 5 mečeva, oba protivnika Karpov i Kasparov. Prvi bez ograničenja, do 6 pobjeda, ostali po većini od 24 partije.
Mečevi za prvenstvo svijeta održavani su u 14 država, od kojih je 6 mečeva igrano u dvije zemlje:
- Lasker – Štajnic (1894) u SAD i Kanadi
- Lasker – Šlehter (1910) u Austriji i Njemačkoj
- Aljehin – Bogoljubov (1929) u Njemačkoj i Holandiji
- Meč-turnir 1948 (Botvinik, Smislov, Keres, Reševski, Euwe) u Holandiji i SSSR-u
- Kasparov – Karpov (1986) u Engleskoj i SSSR-u
- Kasparov – Karpov (1990) u SAD i Francuskoj
Među drugim organizatorima bili su:
Kraj 19. vijeka: Kuba
20.vijek: SSSR, Holandija, Njemačka, Argentina (1927), Island (1972), Filipini (1978), Italija (1981), Španija (1987), Engleska (1993 i 2000) i SAD (1995)
1993.godine održana su 2 meča za prvenstvo svijeta:
- Kasparov – Šort u Londonu pod PŠA (pobjednik Kasparov)
- Karpov – Timman u Holandiji i Indoneziji pod FIDE (pobjednik Karpov)
1994.FIDE i PŠA dogovorili su da 1996. održe meč između šampiona po dvije verzije, da bi ubuduće bio jedan svjetski prvak. Međutim, ujedinjeni meč se nije održao.
- 1995: Kasparov – Anand, New York (pobjednik Kasparov)
- 1996: Karpov – Kamsky, Elista (pobjednik Karpov)
Od 1998. FIDE je počela da dodjeljuje šampionski tron po nokaut sistemu (eliminišući poražene), sa 100+ najboljih šahista svijeta. Pobjednici:
- 1998: Karpov
- 1999: Halifman
- 2000: Anand
- Januar 2002: Ponomarjov
U oktobru–novembru 2000: Kasparov – Kramnik u Londonu (prvi put, izazivač izabran bez kvalifikacija, po preporuci sponzora).
Kramnik je pobijedio Kasparova 8,5:6,5 (+2, -0, =13) i postao 14. svjetski šampion u istoriji šaha.
Svjetsko lično prvenstvo žena održava se od 1927.
- Prvih 7 turnira pobijedila je Vera Menčik
- Nakon njene smrti, 1950. održan je turnir u Moskvi; pobjednica iz SSSR-a
- Do 1991. godine šampionke su bile isključivo sovjetske šahistkinje
(Nastaviće se)