V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
MATANOVIĆ Aleksandar (r. 1930), jugoslovenski velemajstor i šahovski novinar.
Aleksandar je naučio da igra šah sa pet godina; sa 16 je postao prvak Beograda među omladincima, a tri godine kasnije i prvak države u omladinskoj konkurenciji, nakon čega je uvršten u sastav nacionalne reprezentacije za nastup na Šahovskoj olimpijadi. Tokom 30 godina (1950–1980) igrao je na devet olimpijada.
Sjajni rezultati Aleksandar Matanovića na međunarodnim turnirima u Beogradu (1954) i Zagrebu (1955), gdje je osvojio druga mjesta, iza učesnika mečeva za svjetsku titulu David Bronštajna i Vasilij Smislova, donijeli su mu titulu velemajstora.
Godine 1958. Aleksandar je diplomirao na Filološkom fakultetu Univerzitet u Beogradu. Osam godina kasnije postao je jedan od pokretača i glavni urednik čuvenog Šahovski informatora, koji je postao nezaobilazna priručna knjiga majstora i velemajstora.
Među njegovim najboljim sportskim uspjesima u narednim godinama izdvajaju se pobjede na turnirima u Bevervijku (1957), Buenos Ajresu (1961), Titovo Užicu (1966), Luksemburgu (1971) i Londonu (1983).
Kao šahista aktivnog pozicionog stila, Matanović je ujedno posjedovao i „nokautirajući“ kombinacioni udar. Primjer za to je njegova partija odigrana na Šahovskoj olimpijadi.
Djukštajn – Matanović
Moskva, 1956.
16….d5!! 17.Bxf6 Bxf6 18.exd5 cxd5 19.Bxd5 e4! 20.Bxe4 Bxc3 21.Rxd8 Rxd8 22.Qxc3 Qxc3 23.bxc3 Re8 24.Bxb7 Rxe1+ 25.Kd2 Rg1 26.h3 a5 27.c4 Kf8 28.c5 Ke7 29.Kc3 Rg3+ 30.Kd4 Rxh3 0–1
Matematika i šah
Od davnina je tabla 8×8 bila predmet proučavanja matematike. Najprije je pažnju privukao njen oblik – kvadrat podijeljen na 64 polja. Zatim su u središte interesovanja računske matematike dospjele same šahovske figure, zbog raznovrsnosti njihovih poteza. Najzad, složena pravila šahovske borbe postala su jedna od osnova razvoja teorije igara i kibernetike.
Još u XVIII i XIX vijeku naučnici su sprovodili matematička istraživanja posvećena kretanju i rasporedu figura na šahovskoj tabli. Jedno od prvih takvih istraživanja bio je zadatak o obilasku svih polja šahovske table skakačem tako da se nijedno polje ne posjeti dva puta.
Već 1759. poznati matematičar Leonhard Euler predložio je jedno od rješenja tog „jednostavnog zadatka“. Kasnije su pronađene i druge metode. Evo, na primjer, rješenja Karl Jaenischa, koji je u Sankt Peterburgu 1862–1863. objavio trotomno djelo Primjena matematičke analize na šahovsku igru:
Sd4–c2–a1–b3–c1–a2–b4–d3–c5–a6–b8–d7–f6–e8–g7–h5–g3–h1–f2–e4–d6–b5–a7–c8–e7–g8–h6–f5–h4–g2–e1–f3–e5.
Pažnju matematičara privukao je i zadatak o osam dama, koji je 1848. predložio njemački matematičar Max Bezzel: rasporediti na tabli osam dama tako da nijedna ne napada drugu. Veliki matematičar Carl Friedrich Gauss najprije je pronašao 72 rješenja, a zatim – istovremeno sa slijepim naučnikom Franz Nauckom – svih 92!
Poznat je i zadatak s topovima, koje treba rasporediti na tabli tako da ne napadaju jedan drugog. Naravno, svi ti problemi, zanimljivi za matematiku, nemaju praktičnu vrijednost za teoriju šahovske igre.
Pitanje odnosa matematike i šaha zanimljivije je u drugom smislu – da li su oni bliski po karakteru analitičkog mišljenja i ljudskih sposobnosti? Aleksandar Aljehin i Mihail Talj, koji su šah smatrali prije svega umjetnošću, negativno su odgovarali na to pitanje. To, međutim, ne isključuje podudarnost darovitosti za obje oblasti kod pojedinih izuzetnih šahista, kao što je to bio slučaj, na primjer, kod svjetskih prvaka – doktora matematike Emanuela Laskera, čija se jedna formula i danas navodi u udžbenicima algebre, i doktora Maksa Evea, koji je predavao matematiku i rukovodio najvećim računskim centrom u Holandiji.
Milan Matulović
Milan Matulović (r. 1935), jugoslovenski velemajstor (1965), učesnik je „Meča vijeka“ (1970) u sastavu reprezentacije svijeta.
Sa 24 godine ostvario je prvi međunarodni uspjeh, postavši dobitnik nagrade na jakom turniru u Sarajevu (1959, 3–4. mjesto). Godine 1961. osvojio je tri međunarodna turnira (Netanja, Nikšić, Skoplje) i stekao titulu međunarodnog majstora.
Dvostruki je prvak Jugoslavije (1965. i 1967). Kao član nacionalne reprezentacije učestvovao je na pet Šahovskih olimpijada (1964–1972), gdje je odigrao 78 partija i osvojio 60 poena. Zahvaljujući nizu uspjeha u drugoj polovini šezdesetih godina (dva puta je učestvovao na međuzonskim turnirima – 1967. i 1970, bio je nagrađivan i pobjednik niza drugih prestižnih takmičenja) uvršten je u sastav reprezentacije svijeta (osma tabla) za „Meč vijeka“ protiv reprezentacije SSSR-a (Beograd, 1970).
Protivnik Milan Matuloviću bio je za njega veoma neugodan šahista Mihail Botvinik, od kojeg je Milan izgubio sve prethodne susrete, kao i prvu partiju njihovog četvorokružnog meča. Ipak, u sledeće tri partije protiv bivšeg svjetskog prvaka igrao je ravnopravno (1,5 : 1,5), a u trećoj je svojim navijačima poklonio „dijamantski pat“ u centru table!
Matulović – Botvinik
Beograd, 1970.
1.e4 g6 2.d4 Bg7 3.Nf3 d6 4.Nc3 Nf6 5.Be2 0–0 6.0–0 Bg4 [‹6…Nc6 Matulovic=:M/Botvinnik=:B; 6…c6 B] 7.Bg5 Nc6 8.h3 [‹8.Re1 M; 8.Qd2 B] 8…Bxf3 9.Bxf3 Nd7 10.Ne2 h6 11.Be3 [11.Bh4 g5! 12.Bg3 e6 … f5 µ M] 11…e5 12.c3 Nb6 13.b3? B [13.Qc1 Kh7 14.d5 Ne7 15.c4 B] 13…d5 14.exd5 Nxd5 15.Bxd5 Qxd5 16.dxe5 [16.c4 Qa5 17.d5 Ne7 18.Qd2= M] 16…Qxe5 17.Nd4 [¹17.Qc2 Rad8 18.Rad1= M] 17…Qd5 18.Qc1 Kh7 19.Rd1 Rad8 20.Qc2 Rfe8 21.Rd2 [¹21.Nxc6 Qxc6 22.Rxd8 Rxd8 23.Rc1 B] 21…Nxd4 22.Bxd4 Bxd4 23.Rxd4 Qe5 24.Rad1 [24.Rd2= … ¦ad1 M] 24…Rxd4 25.cxd4 [25.Rxd4? Qe1+ 26.Kh2 Re2–+ M/B] 25…Qe2 26.Rd2 [26.Qxe2 Rxe2 27.Rc1 c6 28.d5 cxd5 29.Rc7= M] 26…Qe1+ 27.Kh2 c6 28.Qc4 Re7 29.Rd3 Kg7 [29…Qxf2 30.Rf3± M/B] 30.Rf3 Rd7 31.Qc5 a6 32.Rf4 Rd5 33.Qc2? Qe6 [33…Rxd4! 34.Rxd4 Qe5++- M] 34.g3 g5 35.Re4 Qf6 36.h4? [36.Qb2 c5 37.Re5! B 37…Rxd4 38.Rxc5= M] 36…Rxd4 37.hxg5 hxg5 38.Rxd4 Qxd4 39.Qf5 Qd5 40.Qc8 c5 41.a4 Kf6 [¹41…b6 M] 42.a5 Qf5 [42…Ke5 43.Qe8+ Kf6 M(43…Kd4 44.Qe3#; 43…Qe6 44.Qb8+; 43…Kd6 44.Qd8+ Kc6 45.Qe8+ Qd7 46.Qe4+= B) ] 43.Qxb7 Qxf2+ 44.Kh3 Qf1+ 45.Kh2 Qe2+ [45…g4 46.Qc6+ Kg7 47.Qd6= B] 46.Kh3 Qe6+ 47.Kh2 Qe2+ 48.Kh3 Kg6 49.Qb6+ Kh5 50.Qxc5 Qe6+ [50…Qf1+ 51.Kh2 f5 B] 51.Kg2 Qxb3 52.Qf5! B, = M 52…Qa2+ 53.Kf3 Qa3+ 54.Kg2 Qa2+ 55.Kf3 Qb3+ 56.Kg2 Qb7+ 57.Kh2 Qb2+ 58.Kh3 Qg7 59.Qc5 Qf6 60.g4+ Kh6 61.Qb6 Kg7 62.Kg2 Qe6 63.Qd4+ f6 64.Qb4 Qd5+ 65.Kf2 Kf7 66.Qb6 Qc4 67.Kg3 Ke7 68.Kh3 Qf1+ 69.Kg3 Qd3+ [69…Kd7 B] 70.Kg2 Qe4+ [70…Qd6 71.Qb7+ Ke6 72.Qe4+ B] 71.Kg3 Qf4+ 72.Kh3 Qf1+ [72…Qf3+ 73.Kh2 Qxg4 74.Qxa6² M] 73.Kg3 Qe1+ 74.Kg2 Qd2+ 75.Kh3 Qd3+ 76.Kg2 Qd5+ 77.Kh3 [77.Kf1 B] 77…Qh1+ 78.Kg3 Qh4+ 79.Kf3 Qh3+ 80.Kf2 Qh2+ 81.Kf1 Qf4+ 82.Ke1 Qg3+ 83.Kf1 Qf4+ 84.Ke1 Qd6 85.Qb7+ Ke6 86.Qb3+ Ke5 87.Qe3+ Kd5 88.Qd3+ Kc5 89.Qa3+ Kc6 90.Qa4+ Kd5 91.Qb3+ [91.Qa2+? M 91…Kc5 (91…Kd4 92.Qb2+ (92.Qd2+ Kc5) 92…Kc4 93.Qb6 B) 92.Qa3+ Kc6–+ M] 91…Ke4 92.Qc4+ Kf3 [92…Ke3 93.Qe2+ (93.Qc3+ Qd3 (93…Kf4 94.Qc4+ Kg3 95.Qd3+!) 94.Qe5+ Kf3 95.Qxf6+ Kxg4 96.Qe6+=) 93…Kd4 94.Qb2+ Kc4 95.Qb6 M] 93.Qd3+ ½–½
Bijeli je upravo odigrali svoj 93. potez 93. Qc4–d3+!! Nakon prinudnog odgovora crnih 93… K:d3 na tabli je nastao jedinstven pat bijelom kralju, kao da uopšte nije ni učestvovao u igri.
Matulović je šahista aktivnog stila igre. Nije slučajno što se među njegovim debitanstkim izumima nalazi i „Matulovićev gambit“ u Sicilijanskoj odbrani: 1. e4 c5 2. d4 cd 3. c3 dc 4. N:c3.
„U šahu me privlači sportski momenat, borba za pobjedu, za dokazivanje“, govorio je u jednom intervjuu. „Šah donosi popularnost, slavu, putovanja.“
Matulović – Korčnoj
Sukhumi, 1966.
Meč SSSR-Jugoslavija, 17.06.1966.
1.e4 c5 2.Nf3 e6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 a6 5.Bd3 Bc5 6.Nb3 Ba7 7.Qe2 Nc6 8.0–0 Nge7 9.Be3 d6 10.c4 0–0 11.Nc3 Bd7 12.Rfd1 Qb8 13.Bxa7 Rxa7 14.Qe3 b6 15.Be2 Nc8 16.Nd4 Rc7 17.Nxc6 Bxc6 18.a4 a5 19.Rd2 Re7 20.f4 Qb7 21.Bf1 f5 22.e5 dxe5 23.Qxe5 Qc7 24.Re1 Kf7 25.c5 Rfe8 26.Bc4 Qxe5 27.Rxe5 Kf6 28.h4 Rc7 29.Ba2 Ree7 30.Rde2 Bd7 31.cxb6 Nxb6 32.Rxa5 Nc4 33.Ra6 Kf7 34.Nb5 Bxb5 35.axb5 Rc8 36.b3 1–0
(Nastaviće se)