V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
DOPISNI šah (ЗАОЧНЫЕ шахматы.)
Među mnogim razlikama šaha u odnosu na druge sportove jeste i mogućnost igranja sa partnerom koji se nalazi na velikoj udaljenosti — u drugom gradu, državi, pa čak i na drugom kontinentu. U tim slučajevima potezi se saopštavaju putem pošte ili telegrafa.
Igra ‘po prepisci’ nastala je još u srednjem vijeku. Prema legendi, u 12. vijeku okušali su je kraljevi Francuske Luj VI i Engleske Henri I. U 18. stoljeću pruski kralj Fridrih II vodio je „igru putem pisama“ s Volterom i ruskom caricom Katarinom II. Širu rasprostranjenost igra po prepisci dobila je nakon uspostavljanja redovnih unutardržavnih i međunarodnih poštanskih veza. Ipak, partije su trajale veoma dugo. Poznat je slučaj kada je sredinom 19. vijeka partija između braće Brejcinger, od kojih je jedan živio u Njemačkoj, a drugi u SAD-u, trajala 16 godina. A Francuz Robert Alijak i Englez Ričard Brajton, koji su se dogovorili da igraju po jedan potez godišnje, igrali su partiju pola vijeka!
Za dostavu pisama tokom meča između šahista dva indijska grada, Madrasa i Hajderabada (1828–1829), koristili su čak i slonove, a u meču London–Pariz (1834–1836) — golubove. Inače, početkom 19. vijeka takmičenja klubova postala su veoma popularna u mnogim evropskim zemljama: Holandiji, Engleskoj, Francuskoj, Njemačkoj, Rusiji i Mađarskoj. Sačuvane su partije mečeva igranih između Amsterdama i Antverpena (1824), Edinburga i Londona (1824–1828), Berlina i Breslaua (1829–1833), Magdeburga i Hamburga (1833–1836), Peterburga i Derpta (1838–1839), Pariza i Pešte (1842–1845) i drugih.
Iako su se s pojavom željeznica, a naročito s nastupom ere avijacije, rokovi igranja ‘po prepisci’ znatno skratili, i danas partije u prosjeku traju od dvije do pet godina. A kako šahista u dopisnom šahu može istovremeno igrati s više protivnika, to omogućava održavanje raznih međunarodnih turnira. Pravila igre pri tome su ista kao u običnim takmičenjima.
Samo što igraču u dopisnom šahu za razmišljanje o svakom potezu ide tri dana. Ako pak pošalje potez prije isteka roka, recimo istog dana kada je primio pismo s protivnikovim potezom, ušteđeno vrijeme može koristiti za razmišljanje o bilo kojem narednom potezu u toj partiji.
Pored dopisnog šaha pojavile su se i druge forme takmičenja na daljinu. S pojavom Morzeove azbuke 1844. godine počele su se organizovati partije putem telegrafa. U njima su ponekad učestvovali istaknuti šahisti. Tako je 1890–1891. odigran dvopartijski telegrafski meč između svjetskog prvaka V. Štajnica (Njujork) i ruskog šampiona M. Čigorina (Sankt Peterburg).
Ubrzo nakon izuma telefona, on je iskorišćen za igru šaha (od 1880). Tako je R. Fišer, dok je bio u Njujorku, koristio telefon da učestvuje na Kapablankinom memorijalu u Havani (1965).
U 20. vijeku takmičenja su se organizovala i putem radija i telexa. U jesen 1945. godine svijet šaha posebno je pratio radijsku partiju SAD–SSSR, u kojoj je 10 šahista iz svake zemlje odigralo po dvije partije. Od 1977. organizovane su svjetske Telešah-olimpijade (po olimpijskom sistemu). U prve dvije (1977–1978 i 1981–1982) u finalu su se sastajale ekipe SSSR-a i DDR-a, pri čemu su Njemci u drugom meču odigrali neriješeno (4:4) i postali svjetski prvaci.
U novije vrijeme dopisni šah je ugrožen zbog porasta jačine šahovskih kompjutera. Ipak, u cjelini, takmičenja na daljinu ostaju igra budućnosti. U međunarodnim letovima postaće jedno od sredstava očuvanja mentalne izdržljivosti i razumnog razonode. Znak vremena bila je partija igrana putem radija Kosmos–Zemlja, 9. juna 1970, između kosmonauta sovjetskog broda „Sojuz-9“ i rukovodioca priprema kosmonauta na Zemlji. Zanimljivo je da je tokom šest sati igre brod napravio četiri orbite oko Zemlje. Šahisti su odigrali 35 poteza, i partija je završena remijem.
Novinu u takmičenjima na daljinu donijela je igra putem Interneta, koja je postala popularna na prijelazu 20. i 21. vijeka.
ODBRANA (ЗАIЦИТА), neizostavan deo šahovske borbe. Ona se protivi napadu i predstavlja najvažniji znak visokog majstorstva šahiste. Velemajstor Viktor Korčnoj je 1960. godine u članku „A vi volite da se branite?“ pisao da u odbrani „postoji svoj romantičan element. Majstori odbrane uradili su ništa manje od majstora napada… Kada se vodi prava borba, kada snalažljiv i duhovit napad nailazi na ljutitu i dosjetljivu odbranu, tada se prave istinska šahovska remek djela!“
… Moskva. Kraj novembra 1992. Memorijal Aleksandra Aljehina. Prepun oktobarski salon Doma Saveza zamro je, posmatrajući peripetije uzbudljivog duela dva najmlađa učesnika–gorsmestra Alekseja Širova i Gatu Kamskog.
Nakon što je odigrao svoj potez, Širov žurno odlazi do sale da izdaleka pogleda na demonstracionu tablu i, ne skrivajući osmjeh, čuje od gledalaca zadivljen šapat: „Kakvu je to ‘kašu’ napravio!“ U isto vreme, Kamski, skinuvši sako i stavljajući ruke ispred sebe, podsjeća na uzornog učenika: sjedi mirno, blago nagnutih glave, tiho računajući varijante…
Aleksej napada, Gata se brani. Kakav je bijeli u napadu – stalne zamke, žrtve, elegantni tihi potezi, a kako precizan i oprezni crni u odbrani! Aleksej uvodi nove figure u vatru napada, čini se da je već u prvom kolu odlučio ne samo da ostvari lijepu pobjedu, već i da osvoji nagradu od 1000 dolara za najljepšu partiju. Međutim, nije slučajno što je njegov protivnik već stekao reputaciju odličnog defanzivca. U njegovim potezima mogu se uočiti svi pet vrsta odbrane koje je izdvojio autor jedne od prvih knjiga posvećenih odbrani (1927), austrijski majstor Hans Kmoch (1894–1973).
- Pasivna, koja je povezana sa odbijanjem pretnji protivnika.
- Aktivna – priprema kontranapada.
- Agresivna – nagli prelaz u kontraofanzivu.
- Automatska – slobodno razvijanje figura koje omogućavaju presijecanje napada u njegovom početku.
- Filozofska, koja je povezana sa podređivanjem volje protivnika.
I kada su nakon četiri sata napete borbe beli zaustavili svoje časove, sala je eksplodirala aplauzima. To su bili aplauzi umjetnosti odbrane!
Širov – Kamski
Moskva, 1992
1.d4 Nf6 2.c4 g6 3.Nc3 d5 4.cxd5 Nxd5 5.e4 Nxc3 6.bxc3 Bg7 7.Bc4 c5 8.Ne2 Nc6 9.Be3 0–0 10.Rc1 cxd4 11.cxd4 Qa5+ 12.Kf1 Bd7 13.h4 Rfc8 14.h5 Nd8 [14…e5 15.Bd2 (15.d5 Nd4 16.Nxd4? exd4 17.Bxd4 Rxc4! 18.Rxc4 Qa6 19.Qd3 Bb5–+) 15…Qb6 16.Rb1 Qc7 17.hxg6 hxg6 18.Qb3 Nd8= Kishnev-F. Levin, Dortmund 1992.] 15.f3 Ba4!N [15…Bb5 16.Bxb5 Qxb5 17.Kf2 Qb2 (17…Rxc1? 18.Qxc1 Nc6 19.Qb1 Qa6?! 20.hxg6 hxg6 21.e5 Rd8 22.a4!!± Shirov-Ernst, London 1991.) 18.Qb3 Qxb3 19.axb3 e6²]
16.Qd3!? [16.Qe1 Qxe1+ 17.Kxe1=] 16…b5 17.Bd5 Rxc1+ 18.Bxc1 Rc8 19.hxg6 hxg6 20.Bh6! [20.f4? e6 21.Bb3 Bxb3 22.axb3 Nc6 23.Kf2 Nb4 24.Qh3 Rc2µ] 20…Bxh6! [20…Bh8 21.Bf8! Bf6 22.e5 Kxf8 23.exf6 exf6 24.Qe3 g5 25.Rh8+ Kg7 26.Qe8+-; 20…Rc2 21.Qe3±] 21.Rxh6 e6 22.f4! Rc2 [22…exd5? 23.Qh3 Rc2 24.Rh8+ Kg7 25.e5+-] 23.Qh3 [23.Bb3? Bxb3 24.axb3 Rd2 25.Qh3 Qa1+ 26.Kf2 Qxd4+–+] 23…Kf8 [23…exd5? 24.Rh8+ Kg7 25.Qh6+ Kf6 26.Qg5+ Kg7 27.Qe5+ f6 28.Qe8+-] 24.e5? [24.Rh8+] 24…Ke7! [24…exd5? Ftacnik 25.Qd7! Kg7 26.Qe8! Kxh6 27.Qh8#] 25.Rxg6 [25.Bb3 Ftacnik 25…Bxb3 26.Qxb3 (26.axb3 Qa1+ 27.Kf2 Qxd4+) 26…Qa4 27.Qxa4 bxa4 28.a3 Nc6µ; 25.Rh8 Ftacnik 25…exd5 26.f5 gxf5 27.Qxf5 Rc6!–+] 25…Qd2 26.Kg1 fxg6 [26…exd5? 27.Qh4+ f6 28.Rg7++-; 26…Qe1+? 27.Kh2 exd5 28.Rd6! Ne6 29.f5 Qxe2 30.f6+ Ke8 31.Qh8+ Nf8 32.Qxf8++-] 27.Qh7+ Ke8!–+ 28.f5 exd5 29.f6
29…Qb4! 30.Qxg6+ Kd7 31.e6+ Nxe6 32.Qf7+ Kd8 33.Qxe6 Qe1+ 34.Kh2 Qxe2 35.Qxd5+ Kc7 36.f7 Qe7 0–1
Kakav zaključak možemo izvući iz ovog primera? Koliko god teško bilo stanje na šahovskoj tabli, nikada ne treba očajavati! Moramo se boriti do kraja, imajući na umu da su resursi odbrane izuzetno veliki i raznovrsni. Ne postoje potpuno besprekorne partije, a ponekad protivnik napravi grešku upravo onda kada je siguran u neizbežnu i brzu pobedu! Prelijep moto za šahistu koji se nađe u teškoj situaciji mogu biti riječi Garija Kasparova, izgovorene prilikom komentarisanja vješte odbrane Emanuela Laskera u jednoj partiji sa Aronom Nimcovičem (Sankt Peterburg, 1914): „Dobar štit sječiva se ne boji!“
(Nastaviće se)