V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
DAMIANO, portugalski šahista kraja 15. – početak 16. vijeka. Postao je poznat kao autor djela koje je izašlo u Rimu 1512. godine pod nazivom „Knjiga koja uči kako se igra šah i sadrži zadatke“. Kompozicije su, uglavnom, bile neoriginalne i preuzete od Lusene (1497). Jedan od poteza otvaranja navedenih u knjizi kasnije je dobio naziv Damijanov gambit: 1. e4 e5 2. Nf3 f6 3. Nxe5. Zatim je u svom analiziranju nastavio: 3… fe 4. Qh5+ Kf7 5. Qxe5+ Kf7 6. Bc4+ d5 7. Bxd5+ Kg6 8. h4!
Evo nekoliko savjeta za šahiste: „Ne treba igrati prebrzo“, „Niti jedan potez ne treba biti napravljen bez cilja“, „Treba se truditi da se kralj stavi na sigurno mjesto“.
Damijanov udžbenik nekoliko puta je izdan u Italiji, izlazio je u Francuskoj i Engleskoj i u velikoj mjeri doprinio širenju novih šahovskih pravila u Zapadnoj Evropi.
DVOSTRUKI NAPAD, jedno od najzanimljivijih sredstava taktike i kombinacijskih rješenja u šahovskoj borbi. Vrste takvih napada mogu biti raznovrsne: jedne figure na dvije, dvije figure na jednu, konačno, dvije figure na dvije. Posebno su impresivni iznenadni napadi konja ili pješaka u „viljuškama“. Potrebno je mnogo domišljatosti i maštovitosti da se pronađu ovakvi udarci protiv neprijateljskih figura. Još je teže pronaći efikasnu odbranu, koja takođe zahtijeva veliku snalažljivost i upornost u traženju efektivne kontraplete. Svjež primjer za to je osma partija „revanš meča 20. vijeka“ između R. Fišera i B. Spaskog. U toj partiji bijeli, koji je potpao pod napad konjskom „viljuškom“, već poslije devet poteza od nje je priznaoporaz. Ipak, poznati računar „Software programa M-Chess“ već za dvije minute pronašao je lijep odgovor s kontra-napadom dame na dvije neprijateljske figure – konja i lovca, što je moglo dovesti partiju do drugačijeg ishoda.
Spaski – Fišer
Sveti Stefan, 1992.
31…Ncb3? [31…Rf8!? …f7-f6 ×¢e8] 32.axb3 Nxb3 33.Rc6? [Međutim, kako je pokazao računar, ovdje je trebalo igrati 33. Qc2!! Efektno! Dama, stavljajući se pod novi napad, istovremeno napada konja na b3 i lovca na c7. 33.Qc2! Nxc1 (33…Rxc2 34.Rfxc2 Nxc1 35.Rc8+ Qd8 36.Rxd8+ Kxd8 37.Kxc1 Rf8! 38.Kd1 f6 39.gxf6 Rxf6 40.Ke2 Rf7÷) 34.Qd1± …35.Tc2 34…Rc5 35.b4 Rc3 36.Rc2±; 33.Qc3!? Nxc1 (33…Rxc3 34.Rxc3 Nc5 35.b4 Nb7 a) 35…a5 36.bxc5 dxc5 37.Rb3 b4 (37…Qb7 38.Bf1 b4 39.Nc4 Ke7 40.Ra2) 38.Ra2 Qa7 39.Ra4 Ke7 40.Nc4±; b) 35…Kf8! 36.Rfc2 Kg7 37.bxc5 dxc5 38.Rxc5 Rb8÷; 36.Rfc2 Nd8 37.Rc7 Qf8 38.Bd7+ Ke7 39.Bc6#) 34.Qa3 b4 35.Qa4+ Kf8 36.Bf1 f6 37.Nc4 fxg5 38.Kxc1 gxh4 39.Qxb4 Kg7÷; 33.Rxc7 Nxd2+ 34.Rxd2 Qxc7 35.Rc2 Qb6 36.Rc8+ Ke7 37.Rxh8 Qxe3–+] 33…Nxd2+ 34.Rxd2 Kf8 35.Rxa6? [35.Rdc2 Ra7 36.Rb6 Kg7 37.Rcc6 Rd8µ] 35…Ra7 36.Rc6 Kg7 37.Bf1 Ra1+! 38.Kxa1 Qa7+ 39.Kb1 Qxe3 40.Kc2 [40.Rd3 Qe1+ 41.Rc1 Qxh4–+] 40…b4 0–1
ODBRANA DVA SKAKAČA (ДВУХ КОНЕЙ ЗАЩИТА): 1. e4 e5 2. Nf3 Nc6 3. Bc4 Nf6.
Jedno od starinskih otvaranja, uvedeno u šahovsku praksu još u 16. vijeku. Prve analize napravio je poznati italijanski majstor i šahovski teoretičar Đulio Čezare Polerio. Ovo otvaranje vodi ka otvorenoj poziciji. na oba krila. Crni napada pješaka na e4 i nastoji već u otvaranju da preuzme inicijativu, ne prezajući u nekim varijantama pred žrtvom pješaka. Na primjer: 4. Ng5 d5 5. exd5 Na5 6. Bb5+ c6 7. dxc6 bxc6 8. Be2 h6 9. Nf3 e4 10. Ne5 Qc7 itd.
Među pristalicama ovog otvaranja bili su P. Morfi, W. Štajnic, M. Čigorin, P. Keres, R. Fišer.
DVORECKI Mark Izrailevič (rođen 1947), ruski međunarodni majstor i trener.
Godine 1996-97. Mark Dvorecki i jedan od njegovih najboljih učenika, velemajstor A. Jusupov, izdali su 5 tomova šahovskog vodiča pod zajedničkim nazivom „Škola budućih šampiona“. Velemajstor Igor Zajcev slikovito je nazvao ove knjige „Stepenicama“. „Pridržavajući se njihovih preporuka“, piše Zajcev, „mladi šahista, verovatno, može da se popne uz kvalifikacionu lestvicu“.
M. Dvorecki je završio matematičku školu, a zatim matematički fakultet na Moskovskom univerzitetu. Sa 19 godina postao je majstor sporta, a sa 20 godina debitovao je na šampionatu SSSR-a. Najvećih uspeha postigao je 1973-75. godine, kada je postao šampion Moskve (1973) i pobedio na međunarodnim turnirima u Poljanije-Zdrju (1973) i Vajk-an-Zee-u (1975). Međutim, ubrzo se povukao iz praktičnog šaha i posvetio trenerskom radu, gde je brzo postigao uspehe.
Među njegovim učenicima su velemajstori i kandidati za svetsku titulu A. Jusupov, S. Dolmatov, N. Aleksandrija, a kasnije i šahisti nove generacije – A. Drejev, V. Zvjagincev. Konsultovao je V. Ananda, V. Topalova, Ž. Lotjea, E. Barajeva, V. Bologana. Pozivan je da drži predavanja za reprezentacije Nemačke i SAD. Američki časopis American Chess Journal je 1999. godine proglasio Dvoreckog najboljim trenerom na svijetu.
OTVARANJE (ДЕБЮТ) jedno od tri faze šahovske partije, sa kojom igra počinje.
„Dobar početak – pola posla“. Na ovu staru poslovicu, koja je primjenjiva u mnogim životnim situacijama, možemo podsjetiti i u šahu: dovoljno je da protivnici naprave nekoliko poteza i već se razvija zanimljiva, uzbudljiva borba. Zbog toga prvi potezi moraju biti dobro promišljeni i ciljano usmjereni. Uspeh igre u otvaranju zavisi od brzine razvoja figura i osvajanja centralnih polja šahovske table, što donosi brojne prednosti i olakšava napad na krila protivnika. Obično partija počinje potezima pješaka 1. e4 ili 1. d4, zatim se izvode lake figure, vrši se rokada, i tek potom počinju manevri težih figura. U otvaranju, uz rijetke izuzetke, ne preporučuje se dvostruko pomeranje istom figurom, pomeranje mnogih pješaka, kao ni rano uključivanje dame u borbu.
Pri upoznavanju s otvaranjima, na sebe skreće pažnju nekoliko okolnosti. Jedna od njih je zanimljiva: tri vrste naziva otvaranja. Neki od njih – kojih je malo – objašnjavaju se specifičnostima same igre – izlaskom pješaka i lakih figura; na primer, centralno otvaranje, kraljev i damin gambiti, lovčevo otvaranje, otvaranje tri konja, četiri konja… Drugi nose nacionalno-geografski karakter, kao što su engleska, mađarska, španska, italijanska i ruska partija; holandska, novoindijska, staroindijska, sicilijanska, skandinavska, slavenska, francusko otvaranje, bečka partija, berlinska odbrana, budimpeštanski gambit i drugi. Konačno, treća vrsta naziva otvranja, sistema otvaranja i varijanti – najbrojnija – dat je u čast njihovih prvih istraživača, šahista koji su prvi primijenili ova otvaranja u praksi. To su otvaranje Berda, Retija, gambiti Evans, Janish, Stauton, odbrane Aljehina, Grinfelds, Karo-Kan, Lasker, Nimcovič, Ragozin, Pirc-Ufimcev, Taraš, Filidor, Čigorin, sistemi Paulsena, Kapablanke, Botvinika i drugi.
Ova raznovrsnost i obilje naziva povezano je sa višestoljetnim razvojem teorije otvaranja i njenom izuzetnom širinom. Ogroman doprinos teoriji dali su stotine i hiljade šahista, počevši od autora priručnika iz perioda Renesanse, kada su se ukorijenila nova pravila igre, pa sve do teoretičara i praktičara 19. i 20. veka, uključujući sve svjetske šampione. Pri tome se teorija iz vijeka u vijek obogaćivala i praksom takmičenja.
Otvaranja se dijele na tri osnovne grupe: otvorena otvaranja, u kojima bijeli i crni počinju maksimalnim potezom kraljevske pješake (1. e4 e5), poluotvorena, kada crni na 1. e4 odgovara nekim drugim potezom (e6, c6, c5, d5, Nf6 itd.), i zatvorena, u kojima bijeli počinje igru sa 1. d4, 1. c4, 1. Nf3 ili drugim potezima osim 1. e4.
Razumijevanje osnovnih zakona strategije i taktike igre u otvaranju stalno se produbljuje zahvaljujući razvoju opštih predstava o karakteru borbe u šahovskoj partiji. To je izazvano plodnom djelatnošću kombinacione i pozicione škole, inovativnim pristupom neoromantičara i šahista univerzalnog stila. Ako su početkom i sredinom 19. vijeka glavni način usavršavanja bili napadi protiv neprijateljskog kralja i u tom kontekstu analizirani pretežno otvorena otvaranja i gambitna otvaranja, krajem 19. vijeka pod neposrednim uticajem pozicione škole Štajnica, počela su se intenzivno proučavati i sredstva odbrane, i na prvo mjesto su došla poluotvorena i zatvorena otvaranja sa svojom zamršenijom strategijom i ne tako brzim razvojem događaja kao što je to obično slučaj u otvorenim otvaranjima.
U 20. vijeku na teoriju sve više utiču nove ideje – postizanje inicijative ne samo kada igraju bijelim, nego i crnim figurama; čvrsta međusobna povezanost strategije otvaranja, središnjice i završnice; uticanje figurama na centar; žrtvovanje pješaka za inicijativu; sposobnost nametanja protivniku najnepovoljnijih za njega, u psihološkom smislu, sistema otvaranja, itd.
(Nastaviće se)