V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
VELEMAJSTOR (ГРОССМЕЙСТЕР), najviša šahovska titula, koja se dodjeljuje od strane FIDE doživotno za izuzetna dostignuća na međunarodnim takmičenjima. Sam pojam korišćen je još u 19. vijeku, ali tek na početku 20. vijeka počeli su da se tako nazivaju šahovski majstori koji su ostvarivali pobjede na velikim međunarodnim takmičenjima. Pozivali su ih na tzv. turnire šampiona u Ostendeu (1905), San Sebastijanu (1911) i Sankt Peterburgu (1914). U prvoj polovini 20. vijeka za velemajstore su se smatrali A. Aljehin, O. Bernštajn, Dž. Bleknbern, E. Bogoljubov, M. Vidmar, E. Grinfeld, O. Duras, F. Semiš, H. R. Kapablanka, P. Keres, E. Lasker, A. Liliental, G. Maroci, F. Maršal, Ž. Mizes, L. Sabo, Z. Tarraš, S. Tartakover, R. Tajhmam, R. Fajn, S. Flor, M. Čigorin, K. Šlehter, R. Špilman, R. Štalberg, M. Eve, E. Eliskazes, D. Janovski i drugi. U SSSR-u, gdje je titula velemajstora dodjeljivana od 1935. godine, ovu titulu su bili dostojni I. Bondarevski, I. Boleslavski, M. Botvinik, D. Bronštajn, A. Kotov, G. Levenfiš, V. Ragozin, V. Smislov.
I tek 1949. godine FIDE je zvanično ustanovila naziv međunarodnog velemajstora. On se dodjeljuje na kongresu FIDE svake godine, muškarcima (od 1950. godine) i ženama (od 1976. godine). Prilikom dodjele titule uzimaju se u obzir rezultati postignuti na međunarodnim turnirima.
Broj velemajstora u svijetu stalno raste. Ako je, na primjer, 1. januara 1959. godine bilo 53 muškarca sa titulom velemajstora, 28 godina kasnije (1. januara 1987) taj broj je iznosio 300! Naravno, priroda njihove igre, nivo opšte kulture, veoma su raznoliki. Tako je, od 180 velemajstora obuhvaćenih analizom socioloških podataka 1983. godine, 63% imalo visoko obrazovanje, 34% srednje, a 3% osnovno ili nepotpuno srednje obrazovanje. Što se tiče profesionalnog sastava, 50 ljudi bavilo se isključivo šahom, 25 šahovskom novinarstvom, 19 radilo kao inženjeri ili naučnici. Pored toga, među njima je bilo 12 pravnika, nastavnika i trgovaca, 16 matematičara i stručnjaka za računarske nauke, 11 studenata, 15 službenika i administratora, 11 ekonomista, ljekara, finansista, sociologa, 3 arhitekta, muzičara i lingvista. Zanimljivo je i da 4% zna samo jedan jezik, 21% dva jezika, 31% tri jezika, 19% pet i više jezika.
Nema manje zanimljive procjene samih velemajstora o tome kako oni žive, rade, odmaraju, ko im je uzor, kako vide perspektive razvoja šaha i borbe za svjetsku titulu. Jasnu predstavu o tome daju, na primjer, intervjui sa pet velemajstora, objavljeni u novinama Izvestija 29. novembra 1967. godine pod naslovom „Velemajstori izbliza“. Evo u kratkim crtama nekih pitanja i odgovora:
Koliko sati dnevno radite na šahu?
Eve: Čitavo vrijeme kada nisam zauzet univerzitetskim obavezama.
Talj: Zavisno od dana. Bilo je dana kad sam radio i čitave noći.
Najdorf: Čitav dan, osim sati službe, sna i odmora.
Pahman: Ljubitelj šaha će reći „malo“, a žena „previše“.
Georgiu: Zbog studija na univerzitetu samo 3-4 sata dnevno.
Vaš hobi?
Eve: Imam dva interesovanja: šah i matematika. Svako od njih je predmet napornog rada. Inače ne bih mogao da pobijedim šahovskog genija i velikog profesionalca Aleksandra Aljehina.
Talj: Ponekad fudbal, ponekad knjige, muzika.
Najdorf: Bojim se da to nije za štampu.
Pahman: Automobili.
Georgiu: Umjetnost.
Vaš idol?
Eve, Pahman: Lasker, Botvinik.
Talj: Nemam samo jednog – Lasker, Botvinik, Aljehin.
Najdorf: Kapablanka.
Georgiu: Keres.
Dodajmo da ako bi takav upitnik bio sproveden 2000. godine, nije isključeno da bi u odgovorima nekih velemajstora lider bio računar – i kao „hobi“, i kao „idol“, i kao „trener“!
GRINFELDOVA ODBRANA
1.d4 Nf6 2. c4 g6 3. Nc3 d5.
Prvi put je primenio poznati austrijski šahista i teoretičar Ernst Grinfeld (1893–1962) u Beču 1922. godine u meču protiv svog sunarodnika Alberta Bekera. Osnovna ideja je aktivnom igrom protiv snažnog pješačkog centra bijelog stvoriti kontra šanse i preuzeti inicijativu. U početku nije uživala reputaciju pouzdane odbrane. Tako je, na najvećem turniru prve polovine 20. vijeka – Notingemu (1936) – Grinfeldova odbrana bila igrana samo u jednoj partiji.
Novi „životni ciklus” počela je da dobija zahvaljujući analizama i partijama svjetskih šampiona Botvinika, Smislova, Fišera, Karpova, Kasparova, kao i velemajstora Najdorfa, Ragozina, Simagina, Flora, Keres-a, Ulmana, Adorjana, Boleslavskog, Suetina. U revanš meču Kasparov – Karpov 1986. godine, svjetski šampion je devet puta primjenio Grinfeldovu odbranu, a, kao što je poznato, u šahovskom svijetu „modu diktiraju kraljevi!”
Među brojnim nastavcima ove odbrane mogu se izdvojiti sljedeći:
Centralni sistem:
4. cd Nxd5
5. e4 Nxc3
6. bc, s nizom varijanti u zavisnosti od toga da li crni biraju nastavke 6…c5 ili 6…Bg7.
Sistemi sa ranijim razvojem dame na b3:
4. Nf3 Bg7
5. Qb3 dc
6. Qxc4 0-0
7. e4 – i dalje:
7… Bg4
8. Be3 Nfd7 (sistem Smislova),
7… c6 (sistem Boleslavskog),
7… a6 (predloženo od strane mađarskih majstora).
Sistemi koji vode ka poziciono-manevrskoj borbi:
4. Bf4, ili
4. Nf3 Bg7
5. e3 c6 (sistem Šlehtera).
GULJKO Boris Francovič (rođen 1947), međunarodni velemajstor, kandidat za svjetskog šampiona.
Boris je počeo da igra šah sa 13 godina. Već nakon dvije godine ostvaruje normu prve kategorije i postaje šampion Moskve među školarcima. Sa 18 godina, kao majstor, upisuje fakultet psihologije Moskovskog univerziteta. Tokom studija, ozbiljno se posvećuje šahovskim partijama. Njegov oštri napadački stil prolazi kroz promjene u pravcu klasične igre. Osnovna znanja iz otvaranja postaju čvrsta, a strateško majstorstvo se usavršava.
Dolaze novi uspjesi.
Šampion studentskog društva „Burevestnik” (1972), šampion Moskve (1974), šampion SSSR-a (1977), pobjednik velikih međunarodnih turnira u Sjenfuegosu (1976) i Nikšiću (1973).
Krajem 70-ih, Guljko odlučuje da napusti zemlju. Međutim, to se ispostavilo kao težak zadatak za njega. Boris i njegova žena, poznata moskovska šahistkinja, dvostruka šampionka SSSR-a (1974. i 1984), Ana Ahšarumova, bili su sedam godina (1979–1986) na listi „odbijenih“, što ih je u tadašnjem totalitarnom sistemu stavljalo u red izopštenika društva. Ipak, uporna borba za svoja prava, organizovanje štrajkova i demonstracija natjerali su vlasti da na kraju konačno “puste” ovu jedinstvenu šahovsku porodicu – dva šampiona SSSR-a. Početkom 90-ih, Boris i Ana su već bili šampioni SAD-a! Ubrzo je Ana počela da se bavi računarstvom, razvijajući „mislene“ programe, čiji je zadatak, prema riječima njenog muža, bio da pronalaze najtačnije poteze u nejasnim situacijama u bankarstvu i trgovini. Boris je nastavio svoju karijeru šahovskog profesionalca.
1994.godine, Guljko je postigao veliki uspjeh, osvajajući pravo da igra u takmičenjima kandidata za svjetskog šampiona. Međutim, u četvrtfinalu meča sa N. Shortom, poražen je u dodatnim brzim partijama.
Iste godine ponovo je postao šampion SAD-a i predvodio nacionalni tim na Svjetskoj Olimpijadi u Moskvi.
Guljko – Beljavski
Groningen, 1993.
1.Nf3 d5 2.c4 e6 3.b3 a5 4.e3 a4 5.bxa4 Nd7 6.Nc3 c6 7.cxd5 exd5 8.Be2 Nc5 9.0–0 Qa5 10.Qc2 Nxa4 11.e4 dxe4 12.Qxe4+ Be7 13.Bc4 Nc5 14.Qe5 Be6 15.Bxe6 Nxe6 16.Rb1 Qxe5 17.Nxe5 Bf6 18.f4 Nd8 19.a4 Be7 20.Re1 f6 21.Nc4 Kf7 22.Ne4 Nh6 23.a5 Rf8 24.Rb3 Kg8 25.Rd3 Ne6 26.Rd7 Bc5+ 27.Kf1 Rab8 28.g3 Bb4 29.Ned6 Nc5 30.Rc7 Na6 31.Rxb7 Rxb7 32.Nxb7 Nf5 33.Ba3 Bxa3 34.Nxa3 Rb8 35.Rb1 Kf8 36.Rb6 Nd4 37.Nc4 Ke7 38.Kf2 Ra8 39.Rb1 Rb8 40.Rb6 Ra8 41.Ke3 Nc2+ 42.Ke4 Ncb4 43.d4 Re8 44.Nc5 Kf8+ 45.Kf3 Nxc5 46.dxc5 Nc2 47.a6 Nd4+ 48.Kg4 h5+ 49.Kxh5 Kg8 50.a7 Kh7 51.Rb8 Re2 52.Rb2 Re8 53.Ra2 f5 54.Kh4 1–0
Guljko je pobjednik mnogih međunarodnih turnira 80-ih i početkom 90-ih godina: Kliš (1986/87), Filadelfija (1987), Bil (1987), Leon (1992), Bern (1994); jedan od rijetkih šahista koji je krajem 20. vijeka imao pozitivan bilans u susretima sa 13. svetskim šampionom – Kasparovim (+3, -1, =3).
52-godišnjem Guljku, sa rejtingom od 2601 (87. mesto na FIDE listi u januaru 2002. godine), već je teško probiti se u elitno društvo „2700“, ali on je i dalje u dobroj sportskoj formi.
GUNSBERG Isidor (1854-1930), mađarski šahista, jedan od najjačih na svijetu krajem 19. vijeka, igrao je meč za šampionsku titulu sa V. Štajnicom (1891).
… 1878. godine, u londonskoj dvorani „Akvarijum“, okupila se velika masa ljudi. Šahovski automat „Mefistofel“ pobjeđivao je svakog ko je želio da se bori sa njim. Vlasnik automata, njemački preduzetnik Gumpelj, uvjeren u kvalitet svog „djeteta“, odlučuje da poveća uloge. Pet godina automat je smatran nepobjedivim… I ovu slavu mu je donio mladi mađarski majstor Gunsberg. Ubrzo je odlučio da postane šahovski profesionalac.
Senzacionalni uspjeh donijelo mu je učešće na turniru u Hamburgu 1885. godine, gdje je pobijedio takve korifeje kao što su Z. Tarraš i Dž. Blekbern, i osvojio prvu nagradu. Dvije godine kasnije, u meču za titulu šampiona Engleske, Gunsberg je sigurno pobijedio Blekberna (+5, -2, =6).
Gunsberg je bio sljedbenik pozicijske škole Štajnica. Zbog toga je veliki interes izazvao njegov meč sa M. Čigorinom, šahistom kombinatornog stila. Meč se igrao na Kubi u decembru 1889. – januaru 1890. i bio je izuzetno napet. „Čigorin nije dovoljno oprezan, a Gunsberg je previše oprezan“, primijetio je časopis Deutsche Schachzeitung, komentarišući završnicu meča, koji je okončan nerješeno (+9, -9, =6).
Oduševljen ishodom ovog takmičenja, Gunsberg je izazvao šampiona svijeta V. Štajnica na meč. Izazov je prihvaćen. Okupili su se za meč od 20 partija na prelazu iz 1890. u 1891. godinu u Sjedinjenim Američkim Državama, a završio se teškom pobjedom šampiona (+6, -4, =9). Analizirajući njegov ishod, Z. Tarraš je primijetio da je Gunsberg bio prvi koji se borio protiv Štajnica njegovim vlastitim oružjem.
Sljedeća partija bila je interesantna time što je do 16. poteza crnih ponovila partiju iz telegrafskog meča Čigorin – Štajnic, započetog 28. oktobra 1890. godine, a takođe je bijeli brilijantnom igrom natjerao Štajnica da prizna poraz.
Gunsberg – Štajnic
Njujork, 1891
12. partija meča
1.e4 e5 2.Nf3 Nc6 3.Bc4 Bc5 4.b4 Bxb4 5.c3 Ba5 6.0–0 Qf6 7.d4 Nh6 8.Bg5 Qd6 9.d5 Nd8 10.Qa4 Bb6 11.Na3 c6 12.Be2 Bc7 13.Nc4 Qf8 14.d6 Bxd6 15.Nb6 Rb8 16.Qxa7 Ng4 17.Nh4 Ne6 18.Bxg4 Nxg5 19.Nf5 Ne6 20.Rfd1 Bc7 21.Na8 Rxa8 22.Qxa8 Kd8 23.Rxd7+ Kxd7 24.Rd1+ 1–0
Gunsberg je učestvovao na 28 turnira od 1883. do 1914. godine i osvojio 7 prvih nagrada, kao i u osam mečeva; u pet od njih je pobijedio, dok je jedan završio nerješeno. Nakon turnira u Sankt Peterburgu 1914. godine, Isidor Gunsberg je prestao da učestvuje na takmičenjima, ali je nastavio da piše šahovske tekstove u nekoliko londonskih novina i časopisa.
(Nastaviće se)