V. I. Linder, I. M. Linder
Šahovska enciklopedija
Moskva, AST • Astrel, 2004
BENKO (Benko) Pal Čarls (r. 1928), mađarski velemajstor, kandidat za svjetsko prvenstvo.
Sudbina mladog Benka bila je neobična. Rođen u Francuskoj i nazvan dvostrukim imenom Morfi, do 29. godine živio je u Mađarskoj, a zatim se preselio u SAD. Do tog vremena Pal je već bio poznat šahista: prvak Mađarske 1948, pobjednik međunarodnog turnira u Lođu (1949), učesnik dva zonska turnira za prvenstvo svijeta (1951, 1957). Za blistav uspjeh na međuzonskom turniru u Portorožu (1958, 3–4. mjesto zajedno s T. Petrosjanom) dobio je titulu velemajstora i pravo učešća na Turniru kandidata u Jugoslaviji. Tri godine kasnije ponovo je postao učesnik Turnira kandidata na Kurasau, gdje je, zauzevši šesto mjesto, postao autor dvije senzacionalne pobjede: u prvom kolu pobijedio je 19-godišnjeg R. Fišera, koji već cijelu godinu nije znao za poraz, a u pretposljednjem kolu savladao je neprikosnovenog lidera takmičenja, estonskog velemajstora Paula Keresa, lišivši ga šansi za prvo mjesto. U partiji s Fišerom, igrajući bijelim figurama, primijenio je novi sistem razvoja u staroindijskoj odbrani, koji je ušao u debi-teoriju kao „Benko sistem“. Američki velemajstor E. Mednis nazvao je ovu partiju „remek-djelom pozicione igre“.
Benko – Fišer
Kurasao, 1962
1.g3 Nf6 2.Bg2 g6 3.e4 d6 4.d4 Bg7 5.Ne2 0–0 6.0–0 e5 7.Nbc3 c6 8.a4 Nbd7 9.a5 exd4 10.Nxd4 Nc5 11.h3 Re8 12.Re1 Nfd7 13.Be3 Qc7 14.f4 Rb8 15.Qd2 b5 16.axb6 axb6 17.b4 Ne6 18.b5 Nxd4 19.Bxd4 Bxd4+ 20.Qxd4 c5 21.Qd2 Bb7 22.Rad1 Re6 23.e5 Bxg2 24.Kxg2 Qb7+ 25.Kf2 Rd8 26.exd6 Nf6 27.Rxe6 fxe6 28.Qe3 Kf7 29.Qf3 Qb8 30.Ne4 Nxe4+ 31.Qxe4 Rd7 32.Qc6 Qd8 33.Kf3 Kg7 34.g4 e5 35.fxe5 Rf7+ 36.Kg2 Qh4 37.Rf1 Rxf1 38.Kxf1 Qxh3+ 39.Qg2 Qe3 40.Qe2 Qh3+ 1–0
BENONI ODBRANA. Tako je nazvano otvaranje koje počinje potezima
1. d2–d4 c7–c5, a ime mu je dao njemački šahista Aron Rajnganum u knjizi „Ben-Oni, ili Odbrana protiv gambitnih poteza u šahu“ (Frankfurt na Majni, 1825). Istočnjački naziv koji je autor smislio u prevodu sa starohebrejskog znači „SIN moje tuge“. Odbrana je omogućavala protivniku da spriječi primjenu daminog gambita. Otvaranje nije odmah ušao u modu. U prvim partijama (Ganštajn – fon der Lasa, Berlin, 1841; Staunton – Sent-Aman, Pariz, 1843) crni su doživjeli fijasko. Tek početkom prošlog vijeka, zahvaljujući analizama i uspješnoj igri R. Špilmana, S. Tartakovera, F. Maršala, A. Aljehina, A. Nimcoviča, a pedesetih i šezdesetih godina XX vijeka – I. Boleslavskog, A. Suetina, S. Furmana, R. Fišera i S. Gligorića, Benoni odbrana postala je jedan od popularnih otvaranja. Vrijedan doprinos teoriji otvaranja dali su i L. Šmid, M. Talj, G. Barca, B. Larsen, V. Mikenas, M. Tajmanov, Dž. Nan i drugi šahisti.
U praksi se najčešće primjenjuju sistemi 1. d4 c5 2. d5, ili 1. d4 Sf6 2. c4 c5 3. d5. Njihova ideja je da se neposrednim bočnim napadom na uporište d4 izazove napredovanje d4–d5 i, uz ustupanje prostora, razbije napetost u centru.
Naknadno izvođenje pješaka „e“ ili nastavlja podrivanje centra (e7–e6), pri čemu borba poprima poluzatvoren karakter, često s obostrano oštrom igrom, ili dovodi do zatvaranja centra (e7–e5), nakon čega se glavna dejstva prenose na krila. Pri tome nastaje poseban pješacki „kameni zid Benonija“ (c5–d6–e5) i razvija se složena igra s obostranim šansama. U komentarima jedne od svojih partija (sa S. Florom, Kopenhagen, 1966) B. Larsen je naglašavao da je u toj solidnoj postavci „glavna opasnost za crnog psihološke prirode. Ako se toliko zaneseš svojom čvrstom strukturom da zaboraviš na aktivnu igru, bićeš postepeno zgnječen. Jer pri sporom razvoju igre bijeli u većini slučajeva preuzima inicijativu. Zato ja raspored pješaka koji bira crni posmatram gotovo kao sredstvo da sam sebe natjeram na agresivnu igru!“
U beskompromisnoj borbi leži izvor savremene popularnosti ovog otvaranja. O tome svjedoči i danas vrlo popularni sistem moderni-Benoni, u kojem se vodi složena borba za polja e4 i e5. O ogromnim mogućnostima obe strane svjedočila je već prva primjena ovog sistema od strane F. Maršala u partiji protiv H. R. Kapablanke na Njujorškom međunarodnom turniru 1927. Njegovi prvi potezi su:
1. d4 Sf6 2. c4 c5 3. d5 e6 4. Sc3 exd5 5. exd5 d6.
BERDOVO OTVARANJE
1. f2–f4.
Ovakav naziv otvaranje je dobilo zbog njegove česte primjene u šahovskoj praksi poznatog engleskog šahiste Henrija Berda (1830–1908). Borba u otvaranju poprima obrise holandske odbrane s bijelim figurama, odnosno uz jedan tempo viška za bijelog. Igra ima pretežno zatvoren karakter i početniku ne obećava osjetnu prednost.
„BERLINSKA PLEJADA“. Tako se nazivao krug koji je u periodu 1836–1845. okupljao grupu od sedam jakih berlinskih šahista: Paula Rudolfa fon Bilgera (1815–1840), Ludviga Erdmana Bledova (1795–1846), Vilhelma Ganštajna (1811–1850), Bernarda Gorvica (1807–1885), fon der Lasu (1818–1899), Karla Majeta (1810–1868) i Karla Šorna (1803–1850). Oni su se redovno sastajali u Berlinskom šahovskom društvu, osnovanom 1827. godine, gdje su igrali šah i analizirali otvaranja. Rezultat njihove djelatnosti bilo je izdavanje 1843. godine čuvenog zbornika šahovskih otvaranja „Handbuch“, kao i časopisa „Šahcajtung“ (od 1846), koji je ubrzo dobio naziv „Dojče šahcajtung“. Neposredni osnivač bio je Bledov, profesor matematike i majstor koji je uspješno igrao protiv brojnih stranih šahista. Bio je poznat i po tome što je sakupio jednu od najvećih šahovskih biblioteka u Evropi i organizovao dopisne mečeve između Berlinskog i Breslavskog kluba. Suštinski, Bledov je svirao prvu violinu u „berlinskom sedmozviježđu“, koje je odigralo važnu ulogu u razvoju šaha u Njemačkoj.
(Nastaviće se)