Piše: Nikolaj Fuzik
Samo se prisjete stihovi Vladimira Vysockog:
„Ti ne zavijaj, ne plači, već se smij – suze ti danas neće oprostiti.“
Možda je u eseju „Pan Inspektor ili tajne unakažene sudbine“ („Sportivna gazeta“, 18. septembar 1992), napisanom mnogo godina kasnije, Lazarev ponešto i preuveličao. Osim toga, on nije bio neposredni svjedok opisanih događaja. Ipak, primjeri Saharovljevog sočnog ukrajinskog jezika i danas se čuvaju u arhivu Lazarevih u vidu nekoliko pisama koja je Jurij Nikolajevič poslao…
Šahovski život se nastavio i u novoj, 1941. godini. V. Pak u knjizi „Šah u rudarskom kraju“ piše da je prvenstvo Stalinske oblasti 1941. godine prvi put završeno pobjedom Saharova. Međutim, titula šampiona grada i dalje mu je izmicala:
„Stalino. Četrnaest prvokategornika borilo se za titulu gradskog prvaka u šahu. Pobjednik je bio Knišenko – 10,5. Iza njega Gaevski – 10, Saharov – 9,5 itd.“ („64“, br. 25 (413), 18. jun 1941).
Ali već nakon nekoliko dana, izbijanjem rata, život zemlje bio je potpuno preokrenut…
ZA VRIJEME RATA
Ratni period – jedan je od najzagonetnijih u biografiji Saharova. Na sajtu ChessPro o tome je već ponešto pisano – na primjer, u tekstovima Sergeja Voronkova i Adriana Mihaljčišina. U velikoj mjeri ono što ovi autori navode oslanja se na esej Jefima Lazareva „Pan inspektor ili tajne unakažene sudbine“ (na ukrajinskom jeziku), objavljen u ukrajinskoj „Sportivnoj gazeti“ 18. septembra 1992. On je takođe uvršćen u drugo izdanje knjige Jurija Semenka „Šah u Ukrajini“ (takođe na ukrajinskom), iako se Lazarev kasnije žalio da je u žurbi objavljena ne baš posljednja, dopunjena verzija njegovog teksta. Nekoliko odjeljaka iz tog eseja prenosi i Voronkov u svojim „Vrhunci stvaralaštva i drame prvenstava SSSR-a“. Međutim, upoznavanje sa deklasifikovanim Saharovljevim dosijeom pokazalo je da se mnogo toga u stvarnosti odvijalo sasvim drugačije i mnogo prozaičnije. Milioni ljudi, koji su se našli u mlinu zvanom „Drugi svjetski rat“, nastojali su prije svega da prežive, i većina onih koji su u tome uspjeli vrlo nerado se prisjećala tog dijela svog života. Jurij Nikolajevič Saharov nije bio izuzetak.
Uopšte, čitajući o tome šta su sve ti ljudi morali da iskuse, neizbježno se, recimo, prisjeti i činjenica da niko od preživjelih katastrofu „Titanika“ nije „izveden pred sud. Civilizovani svijet bio je prinuđen da prizna da se zakoni ne pišu za one koji su primorani da misle o spašavanju sopstvenog života.“ („Posljednjih sto šezdeset minuta ‘Titanika’“, časopis „GEO“, 1998, br. 3, str. 88)…
Ipak, imajući u vidu da se podacima iz dosijea žrtava staljinističkih represija mora prilaziti krajnje oprezno (o tome će kasnije biti više riječi), pokušaću da ukratko izložim samo ono što izgleda više-manje pouzdano.
Sa početkom rata Saharov nije bio mobilisan u aktivnu vojsku (možda kao sin „neprijatelja naroda“), ali je prilikom mobilizacije dva puta pozivan na kopanje rovova – najprije u oblasti stanice Nosovka u Černigovskoj oblasti (koja se nalazi na pruzi Kijev–Nježin), a drugi put kod Marijupolja. Ali oba puta, usljed snažnog njemačkog napredovanja i rasula u redovima Crvene armije u povlačenju, mobilisani ljudi ostajali su prepušteni sami sebi, pa se Saharov vraćao kući u Stalino. Vratili su ga drugi put već u trenutku kada se vojnokomesarijat evakuisao, a Nijemci još nisu ušli u grad. A teško da je Jurij izgarao od želje da položi život za sovjetsku vlast posle onoga što je ona učinila njegovom ocu…
Ostajući u okupaciji, Saharov je sa majkom, kako bi preživjeli, bio prinuđen da postepeno rasprodaje svoje stvari ili ih mijenja za hranu. Istina, na neko vrijeme ga je Apolinarij Gaevski, koji je za vrijeme njemačke okupacije radio kao direktor škole, zaposlio u svojoj školi kao sekretara (što mu je omogućilo da dobije bon za hranu), ali taj period nije dugo trajao. Do proljeća 1942. materijalna situacija postala je krajnje teška, i u aprilu, nakon konsultacije s majkom, Saharov je odlučio da ode na rad u Njemačku. Još od januara 1942. u okupacionim novinama počele su da se pojavljuju reklame koje su pozivale sovjetske građane da rade „za dobro Trećeg rajha“, a od proljeća slanje ljudi na razne poslove u Njemačku poprimilo je masovni karakter. Istina, prvi transporti bili su sastavljeni isključivo od dobrovoljaca, ali kasnije, kada su informacije o stvarnim uslovima života u „predivnoj Njemačkoj“ (izraz iz oglasa – vidi fotografiju) procurile na okupirane teritorije, broj dobrovoljaca naglo je opao…
Oglas u kijevskoj novini „Nove ukrajinske slovo“, 2. aprila 1942.
U Njemačkoj je Saharov dospio u grad Alsdorf, u rudnik „Anna-3“. Isprva su ga rasporedili na opšte poslove u rudniku, ali je već drugog dana obolio od panaricija (akutne gnojne upale tkiva prstiju). Nakon dugog boravka u lazaretu i operacije jednog prsta na ruci, bio je raspoređen na lakši posao – izdavanje specijalne odjeće i opreme (svjetiljki). Osim toga, kada je otkriveno da zna njemački jezik, Saharov je postavljen za prevodioca pri komandantu logora.
Upravo je to kasnije poslužilo kao jedan od povoda da se pokušaju „razviti“ optužbe protiv Saharova do maksimuma – jer je među njegovim obavezama bilo i posredovanje između komandanta i logoraša tokom ispitivanja, kao i pri prijavama doušnika (na primjer, o planiranim bjekstvima). Pored toga, morao je odlaziti zajedno s komandantom i u policiju, ako bi odatle stizale dojave o uhvaćenim bjeguncima – radi prepoznavanja. Istina, već kao uhapšen, Saharov je tvrdio da time nijednom bjeguncu nije nanio štetu, jer bi ih, u slučaju da ih on „ne prepozna“, poslali ne nazad u rudnik, nego u koncentracioni logor, gdje su uslovi bili neuporedivo gori.
https://chesspro.ru/enciklopediya/yuriy-saharov-izlomy-sudby
2. septembar 2020.
(Nastaviće se)