ŠKOLOVANJE, ŠAH, ŽIVOT
Na putevima ka šahovskom majstorstvu
Čim sam pristupio temeljnoj „reviziji“ svojih šahovskih znanja i provjeri sopstvene sposobnosti da vladam šahovskom tehnikom, preda mnom se pojavio prvi i, možda, najvažniji problem: da li dovoljno dobro i precizno računam šahovske varijante, da li moj mozak pravilno funkcioniše tokom turnirske partije?
Iskustvo pokazuje da je sposobnost da se razmišlja racionalno, brzo i jasno tokom ozbiljne šahovske partije veoma težak zadatak, dostupan samo rijetkima.
Stvar je u tome što šahista mora djelovati u okolnostima koje se u mnogo čemu razlikuju od onih u kojima se obično odvijaju druge vrste intelektualne djelatnosti.
Zamislimo na trenutak da bi nekom naučnom radniku bilo predloženo da rješava težak matematički zadatak sjedeći gotovo pet sati za stolom na sceni prepune sale. Malo ko bi pristao i bio sposoban da se bavi intenzivnim mentalnim radom pred očima stotina ljudi koji burno izražavaju svoja osjećanja. Osim toga, postavimo pred našeg matematičara još jedan važan, ograničavajući uslov: mora riješiti zadatak u strogo ograničenom vremenu. Ako se ne uklopi u zadati rok, sav njegov rad propada, ništa od urađenog se ne priznaje.
I ne samo to. Zamislimo da će na sceni, nasuprot našem naučniku, sjediti drugi čovjek, jednakog znanja, podjednako obrazovan i razvijen, i da će taj njegov protivnik svim silama nastojati da mu oteža rješavanje zadatka, iz minute u minutu čineći ga sve složenijim.
Niko ne bi pristao da radi u takvim uslovima! A zapravo, u toj zamišljenoj slici mi smo, uz određena pojednostavljenja, samo prikazali uslove u kojima šahovski majstor mora da djeluje tokom turnirske partije. Pred očima brojnih gledalaca, u uslovima neizbježne buke, majstor mora u tačno određenom vremenskom okviru riješiti složen zadatak: izračunati varijante, procijeniti nastalu poziciju i pronaći najefikasniji put do pobjede. I pritom mora savladavati snažan otpor protivnika koji je jednako jak, a često i jači, i koji mu stalno postavlja prepreke na putu ka pobjedi.
Sada je jasno koliko visoko mora biti razvijena sposobnost racionalnog razmišljanja kod šahovskog majstora tokom partije i koliko šahista mora trenirati da bi razvio precizan proračun — tu najvažniju osobinu turnirskog borca.
Kada sam počeo da radim na usavršavanju svoje sposobnosti pravilnog razmišljanja tokom turnirske partije, prije svega sam obratio pažnju na dvije osnovne stvari: potrebu da se varijante računaju tačno, brzo i bez gubitka dragocjenog vremena, kao i na umijeće pronalaženja u poziciji najskrivenijih, najneprimjetnijih i za protivnika najneočekivanijih poteza i varijanti.
Hajde da pokušamo da se na trenutak stavimo na mjesto šahovskog majstora i da vidimo: šta se dešava u njegovom mozgu tokom partije, kako teče njegova misao, kako računa najsloženije šahovske varijante?
Dakle, on sjedi, gleda u tablu i razmišlja o narednom potezu. Iskustvo, znanje i razumijevanje pozicije sugerišu mu da su u datoj situaciji moguća, recimo, dva poteza — konjem ili topom. Ali koji je bolji? Da bi to utvrdio, mora izračunati varijante. I majstor počinje da računa.
Pretpostavimo da najprije razmatra potez konjem. Odmah mu postaje jasno da protivnik na taj potez ima tri približno ravnopravna odgovora (naravno, na prvi pogled). Sve njih treba analizirati, a za to je neophodan određeni sistem razmišljanja, jasan redoslijed razmatranja sopstvenih poteza i protivnikovih odgovora. U suprotnom, već na početku može doći do zabune.
Najprije posmatra jedan protivnikov odgovor, zatim preostala dva. Na svaki protivnikov potez majstor ponovo nalazi dva ili više odgovora, a oni, naravno, opet dovode do nekoliko poteza protivnika koje treba razmotriti. Ovakva šema se nastavlja i pri dubljem računanju.
Ako sada sve poteze koje razmatramo u partiji prikažemo grafički, dobićemo sliku nalik razgranatom drvetu: stablo tog drveta je naš prvi potez konjem, a dalje se granaju sve varijante koje smo izračunali. Veličina, širina i visina tog „drveta“ zavise i od složenosti pozicije, i od sposobnosti šahiste, i od toga koliko je vremena uložio u računanje.
Sada je čitaocu jasno da izračunati potez u šahovskoj partiji uopšte nije lako. Potrebno je u najkraćem roku mentalno proći kroz sve brojne grane tog „drveta“, procijeniti pozicije koje nastaju u trenutku kada prestajemo da se dublje upuštamo u varijante i donijeti konačan zaključak o kvalitetu prvog poteza konjem u našoj poziciji. Zatim treba na isti način „proći“ kroz odgovarajuće drvo varijanti pri potezu topom i tek nakon toga odlučiti se za jedan od ta dva poteza.
— Na papiru je lako crtati drveće — primijetio je jedan šahista kada sam mu predložio da slijedi takav razgranati metod računanja. — Olovkom se može nacrtati ne samo drvo, nego čitava šuma. Ali kad pokušaš u glavi, bez ikakvih crteža, da računaš varijante — odmah se zapetljaš.
Naravno, bio je u pravu. Bez odgovarajućeg iskustva i treninga nije moguće brzo naučiti pravilno računati varijante. Kada sam, na primjer, tokom svoje „revizije“ počeo provjeravati kako računam varijante, kada sam počeo analizirati šta moj mozak radi tokom partije, vidio sam da se kod mene ne pojavljuju uređena, jasno oblikovana „drveća“ varijanti, već zamršeno „žbunje“ iz kojeg se vrlo teško izvući. Razmatrao sam pojedine poteze i varijante neuredno, bez sistema. Kao rezultat toga, mnogo toga važnog mi je promicalo, a često se dešavalo da najjači potez u poziciji ili nekoj varijanti uopšte ne uzmem u razmatranje.
Osim toga, i to je možda najvažnije, svaku varijantu, svaku granu tog „drveta“ prolazio sam u mislima više puta, ponovo računajući i iznova procjenjujući isto nastavljanje, istu poziciju. Zbog toga sam trošio previše vremena i stalno upadao u cajtnot — uobičajenu posljedicu neurednog i nesistematičnog računanja.
Bilo je potrebno hitno usavršiti tehniku računanja. I počeo sam intenzivno da treniram u sebi tu najvažniju osobinu šahiste. Metode takvog treninga detaljno su opisane u šahovskoj literaturi. Zadržaćemo se samo na jednoj od njih.
(Nastaviće se)